Ομήρου Ιλιάδα-Μέρος πρώτο: ο Πόλεμος την εποχή του Χαλκού

      Ιλιάδα-Όμηρος  μετάφραση και σχολιασμοί Δ. Σιατόπουλου/ Εκδόσεις Ωκεανός

Μέρος πρώτο: Ιλιάδα και ο Πόλεμος την εποχή του χαλκού

ιλιαδα ωκεανος
Στο εξώφυλλο ο οργίλος Αχιλλέας σέρνει τον Έκτορα

Το έπος της Ιλιάδας, εμπνευσμένο από τον πόλεμο της Τροίας περιγράφει την σύγκρουση μεταξύ Αχαιών και Τρώων κατά την όψιμη εποχή του χαλκού και λίγο πριν τα χάλκινα όπλα αντικατασταθούν οριστικά από εκείνα που κατασκευάζονταν από το ισχυρότερο μέταλλο του σιδήρου.

Ο Όμηρος σ’ αυτό το κορυφαίο έπος, μας δίνει πληθώρα πληροφοριών για τα ήθη και τα έθιμα των λαών που αναμετρήθηκαν, την κοινωνική οργάνωση, τη θρησκεία τους και τους θεούς που λάτρευαν, τους κώδικες τιμής και τις αξίες τους. Επιπλέον, το πλαίσιο στο οποίο ο ποιητής περιγράφει και δομεί τους χαρακτήρες των ηρώων του, είναι η δεκαετής σύγκρουση στα παράλια της Τροίας και από αυτήν την άποψη πέραν του άρτιου ψυχογραφήματος των πρωταγωνιστών και των έντονων συναισθημάτων που βίωναν, μας δίνει πολύ γλαφυρές περιγραφές για τις πολεμικές τακτικές, τον τρόπο που διεξάγονταν οι μάχες και την τεχνολογία που χρησιμοποιούσαν οι μαχητές εκείνης της μακρινής εποχής.

Με αυτήν την έννοια, στο συγκεκριμένο θέμα θα προσπαθήσουμε να μεταφέρουμε, όπως                 ακριβώς μας περιγράφει ο Όμηρος τις δυνάμεις των δύο αντίπαλων στρατοπέδων, τις πολεμικές συνήθειες και τακτικές τους,  τα μέσα που χρησιμοποιούσαν για άμυνα κι επίθεση, τους τρόπους που μετακινούνταν και τους ηγέτες που υπάκουαν.

Οι οχυρώσεις κι μάχες εκ παρατάξεως                           

TROIA-1

Το έπος περιγράφει 51 ημερόνυχτα από το τελευταίο έτος του δεκαετούς πολέμου, αλλά όπως μας αναφέρει ο Όμηρος, στους αμυνόμενους έρχονταν ενισχύσεις από ξεκούραστους κι ετοιμοπόλεμους άντρες σε όλη τη διάρκεια της σύρραξης. Στα προηγούμενα έτη, πριν την αποχώρηση του Αχιλλέα και των Μυρμιδόνων από τη σύγκρουση, οι μάχες δίνονταν κυρίως με τους Τρώες κλεισμένους πίσω από τα τείχη, ενώ οι Αχαιοί δεν είχαν λάβει ιδιαίτερα μέτρα για την άμυνα στου στρατοπέδου τους.

Ωστόσο, έπειτα από την αποχώρηση των ειδικών δυνάμεων των Μυρμιδόνων, οι συσχετισμοί αλλάζουν κι οι Αχαιοί δέχονται μεγάλη πίεση, καθώς οι αντίπαλοι τους πολεμούν πλέον έξω από τα τείχη. Έτσι, έπειτα από συμβουλές κι οδηγίες του έμπειρου Νέστορα, οι επιτιθέμενοι πολιορκητές υψώνουν για πρώτη φορά αμυντικό τείχος και σκάβουν τάφρο γύρω από αυτό. Ο Όμηρος μας περιγράφει γλαφυρά τις σκληρές συγκρούσεις στις οποίες οι πολιορκητές πήραν το ρόλο του πολιορκούμενου. Ο ποιητής επιδεικνύει μάλιστα άριστες γνώσεις ανατομίας του ανθρώπινου σώματος, καθώς οι περιγραφές των τραυματισμών δίνονται με ακρίβεια σύγχρονης τομογραφίας.

Όταν οι δύο στρατοί βρίσκονται αντιμέτωποι στην ανοικτή πεδιάδα σε μάχη εκ παρατάξεως, ο ποιητής μας περιγράφει την παράταξη των φαλάγγων  που ήταν υπό τις οδηγίες του Νέστορα. Αυτός λοιπόν τοποθετούσε στην πρώτη γραμμή τα άρματα, όπως στους σύγχρονους στρατούς μπαίνουν τα τεθωρακισμένα. Στο κέντρο τοποθετούσε του πιο δειλούς στρατιώτες και πίσω τους πιο αντρείους να τους πιέζουν, ώστε να υπάρχει ισορροπία.

Εξάλλου, όπως μας λέει ο Όμηρος, σε αρκετές περιπτώσεις οι μαχητές έβγαιναν από την παράταξη ώστε να επιφέρουν χτύπημα σε κάποιο εχθρό. Κατόπιν έτρεχαν πάλι πίσω για να καλυφθούν από τους άντρες της φάλαγγας. Επίσης, σε κάποιες συγκρούσεις οι υποχωρήσεις γίνονταν με τάξη και πειθαρχία, όπως αυτή που καθοδηγούσε ο Διομήδης. Σε κάποιες άλλες στιγμές όμως, η υποχώρηση ήταν άτακτη, με αποτέλεσμα αρκετοί στρατιώτες να δέχονται τα διόλου τιμητικά χτυπήματα στην πλάτη.

 

Τα σώματα στρατού κι οπλισμός: τα άρματα, το πεζικό, οι τοξότες, οι δολιοφθορείς κι οι κατάσκοποι

ΤΡΟΙΑ-ΑΡΜΑΤΑ
Το άρμα με δύο ίππους

Αξίζει να επισημάνουμε πως η στρατιωτική αριστοκρατία, επέβαινε σε άρματα τα οποία έσερναν δύο άλογα, ενώ συνήθως ένα τρίτο άλογο έτρεχε δεμένο δίπλα από το άρμα για την περίπτωση που τραυματίζονταν κάποιο από τα προηγούμενα. Ιδιαίτερη αναφορά κάνει ο ποιητής στα περίφημα άλογα του Σαρπηδόνα που καταφέρνει να αποσπάσει ο Διομήδης, στα άλογα των Θρακών που κλέβουν με νυχτερινή επιδρομή ο Οδυσσέας με το Διομήδη  και στα θεϊκής καταγωγής άλογα του Αχιλλέα που υπάκουαν μόνο σε εκείνον. Μάλιστα το ένα από τα τελευταία, ο Ξάνθος μιλάει με ανθρώπινη φωνή στον Αχιλλέα και προφητεύει τον θάνατο του ήρωα. Σε πολλές περιπτώσεις όμως, οι ήρωες άφηναν τους οδηγούς και κατέβαιναν από τα άρματα για να πολεμήσουν.

 

Το πεζικό αποτελούσε το βασικό σώμα στρατού κι ήταν οπλισμένο με επιθετικά κι αμυντικά όπλα. Στα επιθετικά όπλα συγκαταλέγονταν το μακρύ ακόντιο που συνήθως το πετούσαν και το σπαθί για μάχη από κοντά, ενώ ο Όμηρος μας αναφέρει πως σε πολλές περιπτώσεις οι πολεμιστές χρησιμοποιούσαν και πέτρες που έβρισκαν στο πεδίο της μάχης, τις οποίες πετούσαν. Από τα αμυντικά όπλα βασικό ήταν η ασπίδα που φτιάχνονταν από διάφορα υλικά, μεταξύ των οποίων: το δέρμα, ο χαλκός ή ακόμα κι ο Χρυσός. Μεταξύ των αμυντικών όπλων ήταν επίσης το κράνος για το κεφάλι, η πανοπλία που προστάτευε το θώρακα και την κοιλιά κι περικνημίδες για τα πόδια.  Εδώ αξίζει να αναφέρουμε τις ακόλουθες περιπτώσεις. Στην πρώτη, ο Διομήδης κι ο Γλαύκος ετοιμάζονται να μονομαχήσουν, όμως σε συνομιλία πριν τη μάχη βρίσκουν πως τους ενώνουν ισχυροί δεσμοί και φιλία από τους προγόνους τους. Έτσι αποφασίζουν να αποφεύγουν ο ένας τον άλλο στη μάχη κι ανταλλάσσουν τα άρματά τους, δίχως ο Γλαύκος να λογαριάζει (ο ποιητής το αποδίδει μεταφορικά σε προσωρινή «τρέλα»)  πως η δική του πανοπλία ήταν από χρυσό. Στη δεύτερη περίπτωση, ο Αχιλλέας παραλαμβάνει τη νέα του πανοπλία, φτιαγμένη από τον ίδιο τον Ήφαιστο. Τα όπλα ήταν τόσο εντυπωσιακά που ακόμα κι οι σκληροτράχηλοι Μυρμιδόνες φεύγουν έντρομοι. Αν μάλιστα σε αυτό το σημείο, αναλογιστούμε και την ισόπαλη μονομαχία του Έκτορα με τον Αίαντα, όπου ο δεύτερος κατάφερε να διαπεράσει τη θωράκιση του πρώτου, μπορούμε να υποθέσουμε πως οι Αχαιοί υπερτερούσαν στην κατασκευή του οπλισμού από τους Τρώες.

Επιπλέον, σε μία ιδιαίτερη περίπτωση κατά την επέλαση των Τρώων στα πλοία των Αχαιών, ο Αίαντας καταφέρνει να αμυνθεί πάνω σε ένα πλοίο, κρατώντας  ένα κοντάρι που ο Όμηρος περιγράφει ως «ναυμαχικόν» κι από ότι φαίνεται ήταν μακρύτερο γιατί προορίζονταν για μάχες μεταξύ πλοίων.

Ξεχωριστό κομμάτι του στρατού αποτελούσαν οι τοξότες όπου πολεμούσαν από απόσταση και τηρουμένων των αναλογιών είχαν το ρόλο που στις μέρες μας αναλαμβάνει το ελαφρύ πυροβολικό. Παρά την αναμφισβήτητη χρησιμότητά τους, συνήθως επιλέγονταν οι άντρες που δεν ήταν καλοί στη μάχη εκ παρατάξεως. Εδώ οφείλουμε να μνημονεύσουμε από την μεριά των Τρώων τον πρίγκιπα Αλέξανδρο-Πάρη, ο οποίος σε άλλο έπος του Τρωικού κύκλου κι όχι στην  Ιλιάδα, καταφέρνει να σκοτώσει τον ακαταμάχητο Αχιλλέα. Από την πλευρά των Αχαιών, περίφημος τοξότης ήταν ο Φιλοκτήτης ο οποίος κατείχε το τόξο του ημίθεου Ηρακλή κι είχε απομείνει στη Λήμνο δαγκωμένος από φίδι. Κι αυτός σε άλλο έργο του Τρωικού κύκλου, θεραπεύεται κι όταν φτάνει στην Τροία σκοτώνει τελικά τον Αλέξανδρο-Πάρη σε μονομαχία.

ΤΡΟΙΑ-ΠΑΡΑΤΑΞΕΙΣ
Ζωγραφική απεικόνιση των φαλαγγών

Όσον αφορά τους δολιοφθορείς και τους κατασκόπους, αυτοί δεν αποτελούν ξεχωριστό σώμα, αλλά αναλαμβάνουν εθελοντικά αποστολές. Κι εδώ αξίζει να μνημονεύσουμε μια περίπτωση από κάθε πλευρά. Από την πλευρά των Δαναών, έπειτα από νυχτερινή σύναξη των πρωταρχηγών, ο Διομήδης κι ο Οδυσσέας αναλαμβάνουν να κατασκοπεύσουν το αντίπαλο στρατόπεδο. Ωστόσο, έπειτα από πληροφορίες που εκμαιεύουν από εχθρό, επιτίθενται  αιφνιδιαστικά στους κοιμισμένους Θράκες κι αφού σφάζουν το βασιλιά Ρήσσο κι αρκετούς στρατιώτες, κλέβουν τα άλογά τους. Από την πλευρά των Τρώων, ο αρχηγός Έκτορας ζητάει κάποιον εθελοντή να νυχτερινή κατασκόπευση του εχθρού με κάποιο αντάλλαγμα. Προσφέρεται ο Δόλωνας, γόνος εύπορης οικογένειας που ζητάει δίχως περίσκεψη, σαν αντάλλαγμα τα άλογα του Αχιλλέα. Όμως, ο νεαρός εθελοντής, αποδεικνύεται αναξιόχρεος και κατά τη σύλληψη του, ομολογεί και πράγματα που εύκολα θα μπορούσε να αποκρύψει.

Τέλος, τουλάχιστον από την πλευρά των Αχαιών, οφείλουμε να συνυπολογίσουμε τις Ειδικές Δυνάμεις που άκουγαν στο όνομα Μυρμιδόνες. Φυσικά, εδώ αναφερόμαστε στους επίλεκτους μαχητές που ενέπνεαν τρόμο κι αγωνίζονταν στο πλευρό του φημισμένου ήρωα Αχιλλέα κι όπως συμπεραίνουμε από τη διήγηση ήταν ικανοί να αλλάξουν την τροπή της μάχης. Έτσι όταν ο ηγέτης τους αποφασίζει να αποσυρθεί από τον πόλεμο μαζί με τους άντρες του, οι Αχαιοί αναγκάζονται για πρώτη φορά κατά την δεκαετή πολιορκία να στήσουν οχυρώσεις για να προστατεύσουν το στρατόπεδο και τα πλοία τους. Ωστόσο, ούτε το πρόχειρο τείχος, ούτε καν η τάφρος είναι σε θέση να αναχαιτίσουν την ορμητικότητα των Τρώων, οι οποίοι υπό τις εντολές του ατρόμητου Έκτορα μεταφέρουν τη σύγκρουση από τα τείχη της πόλης στην παραλία κι αρχίζουν να καίνε τα καράβια σε μια συγκλονιστική σύγκρουση, μπροστά από το πλοίο του μετέφερε στην Τροία το γνωστό ήρωα Πρωτεσίλαο. Αυτός ήταν ο πρώτος Αχαιός που πάτησε στην παραλία κι όπως ακριβώς προέβλεπε ο χρησμός, βρήκε το θάνατο από το χέρι του Έκτορα. Συνεπώς, μπορούμε να αναφέρουμε με σχετική ακρίβεια πως οι άντρες που διοικούσε ο Αχιλλέας ήταν τουλάχιστον 2.500 άντρες, αν υπολογίσουμε πως οδήγησε σ’ αυτήν την περιπέτεια 50 πλοία μικρής χωρητικότητας που μετέφεραν από 50 άντρες. Ενδεικτική της ισορροπίας δυνάμεων αποτελεί η σκηνή που οι Μυρμιδόνες ξαναμπαίνουν στη μάχη, έστω υπό την καθοδήγηση του γενναίου Πάτροκλου. Αμέσως, οι έντρομοι Τρώες υποχωρούν κι απωθούνται πάλι πίσω στα τείχη της πόλης τους. Εξάλλου, η επιλογή του Έκτορα μετά τη δολοφονία του Πάτροκλου, να παρατάξει το στρατό του εκτός των τειχών κι αντίθετα από τις συμβουλές του συνετού Πολυδάμα, αποδεικνύεται καταστροφική. Την επόμενη ημέρα, οι Μυρμιδόνες αυτήν τη φορά υπό τις εντολές και τη συμμετοχή του φυσικού τους ηγέτη, οδηγούν το στρατό της Τροίας σε σχεδόν ολοκληρωτική διάλυση κι οδηγούν τον Έκτορα λόγω ντροπής, στην χείριστη επιλογή να αντιμετωπίσει μόνος του εκτός των τειχών τον οργίλο Αχιλλέα, στερώντας έτσι τον υπόλοιπο στρατό του από τη φυσική του ηγεσία.

Πρίαμος
Ο βασιλιάς Πρίαμος εκλιπαρεί τον Αχιλλέα να του δώσει τη σορό του Έκτορα

 

Η σκύλευση του εχθρού κι οι κώδικες τιμής της πολεμικής αριστοκρατίας.

Ξεχωριστή μνεία αξίζει να κάνουμε στους κώδικες συμπεριφοράς και τιμής, οι οποίοι συνήθως εκδηλώνονταν μεταξύ των αντρών της πολεμικής αριστοκρατίας των αντίπαλων στρατοπέδων. Στις περισσότερες περιπτώσεις κι όπου το επέτρεπαν οι συνθήκες της μάχης, οι νεκροί αντίπαλοι σκυλεύονταν. Δηλαδή, οι νικητές απογύμνωναν τους ηττημένους από τα άρματα τους, που συνήθως τα φορούσαν εάν ήταν καλύτερα από τα δικά τους. Η συγκεκριμένη πράξη βέβαια θεωρούνταν προσβολή για το νεκρό. Βέβαια, σε κάποιες περιπτώσεις ο νικητής άφηνε απείραχτο τον εχθρό σαν ύψιστη ένδειξη σεβασμού. Εδώ χαρακτηριστική είναι η διήγηση της Ανδρομάχης στον Έκτορα, όπου του εξιστορεί το θάνατο των αδελφών της και του πατέρα της από τον ακαταμάχητο Αχιλλέα, όπου ο τελευταίος σεβάστηκε το γονιό της, δίχως να πειράξει την αρματωσιά του.

Εξάλλου, οφείλουμε να επισημάνουμε πως ο Όμηρος παρουσιάζει με εκπληκτικό τρόπο το ψυχογράφημα των ηρώων του. Έτσι, σε όχι λίγες περιπτώσεις κάποιοι από αυτούς αναγνωρίζουν κι επαινούν την πολεμική δεινότητα και την αξιοσύνη των αντιπάλων τους. Χαρακτηριστική είναι η αναγνώριση των πολεμικών αρετών του Έκτορα από όλους τους Αχαιούς. Από την άλλη, πάνω στην ένταση της μάχης κάποιοι βρίζουν τους εχθρούς, ενώ δε λείπουν κι οι στιγμές αγριότητας. Μπορούμε να μνημονεύσουμε τη συμπεριφορά του Αίαντα -ανάξια του μεγέθους του ήρωα- όπου με οργή κόβει το κεφάλι του νεκρού Ίμβριου και το πετάει στα πόδια του Έκτορα. Ο τελευταίος, όταν σκότωσε τον Πάτροκλο έκτος από την αφαίρεση του οπλισμού που στην πραγματικότητα άνηκε στον Αχιλλέα, διεκδίκησε το νεκρό του Μυρμιδόνα ώστε -όπως περιγράφει ο Όμηρος- να το δώσει στα σκυλιά. Έτσι, γύρω από τον πεσμένο Πάτροκλο δόθηκε σκληρή και πολύνεκρη μάχη, με τους Μενέλαο και Αίαντα να υπερασπίζονται τη σορό από τον Έκτορα και τους Τρώες. Μάλιστα χρειάστηκε η παρέμβαση του ίδιου του Αχιλλέα, έστω άοπλου για να κριθεί αυτή μάχη. Ο συγκλονισμένος από το θάνατο του φίλου του, γιος της θεάς Θέτιδας, εμφανίζεται και με τρεις τρομερές κραυγές, πανικοβάλει τους Τρώες σε βαθμό που αρκετοί απ’ αυτούς σκοτώθηκαν από τον πανικό μόνοι τους πάνω στην προσπάθεια τους να διαφύγουν. Τέλος, στη συγκλονιστική μονομαχία μεταξύ Έκτορα και Αχιλλέα, ο δεύτερος όχι μόνο αγνοεί την έκκληση του ετοιμοθάνατου εχθρού και τον βρίζει, αλλά κατόπιν δένει το νεκρό και το σέρνει πίσω από το άρμα του. Το γεγονός ότι δεν προχώρησε στις πλέον  ακραίες απειλές του για βεβήλωση του νεκρού Έκτορα, οφείλεται μάλλον στην πριγκιπική ιδιότητα του τελευταίου και στα πλούσια ανταλλάγματα που έλαβε από τον βασιλιά Πρίαμο.

Επίσης, ο Μυρμιδόνας  Αχιλλέας, όταν σκοτώνεται ο φίλος του Πάτροκλος αψηφά κι αυτόν το δικό του θάνατο, ο οποίος είναι μοιραίος και προδικασμένος εάν σκοτώσει τον Έκτορα, προκειμένου να εκδικηθεί για το θάνατο του φίλου του. Ωστόσο, τυφλωμένος από την οργή και το μίσος, πέραν της δολοφονίας του Έκτορα, σε μία ακραία πράξη εκδίκησης, σκοτώνει και 12 Τρώες κατά την τελετή καύσης του φίλου του.

 

Μονομαχίες

tROIA-MONOMAXIES
Ζωγραφική απεικόνιση μονομαχίας

Σαν πρώτη μονομαχία του έπους, έχουμε αυτή μεταξύ των δύο ανταγωνιστών για την καρδιά της Ελένης, Μενέλαου κι Αλέξανδρου-Πάρη. Σ’ αυτή αρχικά υπερτερεί ο Αχαιός, αλλά με παρέμβαση της Αφροδίτης που ρίχνει ομίχλη στο πεδίο της μάχης, ο Τρώας διασώζεται και μεταφέρεται ασφαλής εντός των τειχών της πόλης.

 

Έτσι οι Αχαιοί αισθάνονται αδικημένοι από την προηγούμενη εξέλιξη κι αυτός είναι ένας ακόμα λόγος που οδηγεί τον ατρόμητο Έκτορα να ζητήσει να μονομαχήσει με όποιον γενναίο Αχαιό θελήσει να τον αντιμετωπίσει. Ο αδικημένος Αχιλλέας απουσιάζει από το πεδίο της μάχης κι οι υπόλοιποι Δαναοί, όπως χαρακτηριστικά λέει ο ποιητής «ντρεπόνταν να αρνηθούν και να δεχτούν φοβόνταν» . Τελικά, ο ατρόμητος Αίαντας βρίσκει το κουράγιο να αντιμετωπίσει το γενναιότερο των Τρώων. Η μονομαχία αναδεικνύεται ισόπαλη κι οι δύο άντρες ανταλλάζουν δώρα σε ένδειξη αλληλοεκτίμησης, Ο Έκτορας προσφέρει το σπαθί του κι ο Αίαντας δωρίζει τη ζώνη του.

Η μονομαχία μεταξύ Γλαύκου και Διομήδη όχι μονάχα δε θα γίνει, αλλά οι δύο αντίπαλοι συμφωνούν στο εξής να αποφεύγουν ο ένας τον άλλο στη μάχη κι ανταλλάζουν τις πανοπλίες τους, καθότι υπήρχε ανάμεσα στους προγόνους τους στενοί δεσμοί. Από τις περιγραφές του Όμηρου βλέπουμε πως στη συγκεκριμένη πράξη ως ένδειξη ανωτερότητας, δε λογαριάζονταν η πολυτιμότητα των υλικών κι έτσι ο Γλαύκος προσφέρει ανενδοίαστα την δική του αν κι ασύγκριτα πολυτιμότερη μιας και στην κατασκευή της είχε χρησιμοποιηθεί χρυσός.

Στη μονομαχία του Πάτροκλου με τον Έκτορα, ο Τρώας ήρωας καταφέρνει να αφαιρέσει τα όπλα του αντιπάλου του που στην πραγματικότητα ανήκαν στον Αχιλλέα. Ο Έκτορας θα προσπαθήσει να πάρει και τη σορό, αλλά με παρέμβαση των Αχαιών θα δοθεί σκληρή αμφίρροπη μάχη, με πρωταγωνιστές τους Μενέλαο και Αίαντα το νεκρό του Μυρμιδόνα θα γυρίσει πίσω στο στρατόπεδο όπου θα καεί με όλες τις τιμές. Μάλιστα ο Αχιλλέας θα διοργανώσει και νεκρικούς αγώνες με σπουδαία έπαθλα για τους τρεις πρώτους του κάθε αγωνίσματος.

Φυσικά, η κορυφαία μονομαχία του έπους είναι αυτή μεταξύ των δύο στρατιωτικών ηγετών της κάθε παράταξης. Ο Αχιλλέας κι ο Έκτορας μονομαχούν μπροστά από τις δυτικές πύλες της Τροίας, με τον πρώτο να όχι μόνο να σκοτώνει αλλά και να σέρνει με το άρμα του τον δεύτερο, ώστε να εκδικηθεί για το θάνατο του φίλου του. Ωστόσο, παρά τις απειλές του για τάισμα των σκυλιών με το νεκρό του πρίγκιπα της Τροίας, τελικά θα το ανταλλάξει με πλούσια λάφυρα που του προσφέρει ο βασιλιάς Πρίαμος.

Σε αυτό το σημείο οφείλουμε να μνημονεύσουμε την ακόλουθη συνήθεια, όπως μας τη δίνει ο Ποιητής. Όταν λοιπόν κάποιος εχθρός ήταν γόνος πλούσιας οικογένειας, ήταν συνήθης πρακτική η αιχμαλώτιση αντί της θανάτωσης, ώστε αυτός να ανταλλαχθεί αργότερα με πλούσια λάφυρα.

 

Κλείνοντας το συγκεκριμένο θέμα παραθέτουμε τις δυνάμεις των δύο αντίπαλων στρατοπέδων, έτσι ακριβώς όπως μας τις απαριθμεί ο Όμηρος

                                                                           

ΑΝ ΔΡΟΜΑΧΗ
Θρήνος Ανδρομάχης για τον Έκτορα, κρατώντας αγκαλιά τον Αστυάνακτα 

 

Δυνάμεις Αχαιών (ή Δαναοί ή Ατρείδες)   

Το στρατόπεδο των Αχαιών αποτελούνταν από στρατό και βασιλείς που έστειλαν δεκάδες πόλεις υπό τη γενική αρχηγία του βασιλιά των Μυκηνών Αγαμέμνονα και σύμφωνα με υπολογισμούς αριθμούσαν από 100.000 έως 120.000 άντρες. Οι Αχαιοί έφτασαν στα τρωικά παράλια με έναν τεράστιο στόλο για την εποχή που αριθμούσε σε 1.185 πλοία. Τα καράβια ήταν διαφορετικών μεγεθών και χωρητικοτήτων, με τα μεγαλύτερα όπως αυτά των Βοιωτών να μεταφέρουν 120 άντρες και τα μικρότερα όπως των Μυρμιδόνων του Αχιλλέα να χωρούν 50 άντρες. Ένα χαρακτηριστικό της πανστρατιάς, αποτελεί το γεγονός πως ακόμα κι οι ορεσίβιοι Αρκάδες συμμετέχουν με 60 πλοία που τους έδωσε ο Αγαμέμνονας. Παραθέτουμε αναλυτικά τα πλοία και τους ηγέτες, όπως μας εξιστορεί ο Όμηρος: 50 πλοία των Βοιωτών υπό τους Λητό, Πηνέλιο, Κλόνιο, Προθήνωρα και Αρκεσίλα, 30 πλοία από τον Ορχομενό υπό τους Ασκάλαφο κι Ιάλμενο, 40 πλοία από τη Φωκίδα υπό τους Επίστροφο, Σχέδιο και Θαπφισό, 40 πλοία από τη Λοκρίδα υπό τον Αίαντα, 40 πλοία από την Εύβοια υπό τον Ελεφήνορα, 50 πλοία από την Αθήνα υπό τον Μενεσθέα, 12 πλοία από τη Σαλαμίνα υπό τον Αίαντα (Τελαμώνιο), 80 πλοία από το Άργος υπό τον Διομήδη, 100 πλοία από τις Μυκήνες υπό τον Αγαμέμνονα, 60 πλοία από την Σπάρτη υπό τον Μενέλαο, 90 πλοία από την Πύλο υπό τον Νέστορα,  60 πλοία με Αρκάδες υπό τον Αγαπήνορα, 40 πλοία από την Ήλιδα υπό τους Αμφίμαχο, Θάλπιο, Διώρη, Πολύξενο, 40 πλοία από το Δουλίχιο υπό τους Μέγη και Φυλείδη, 12 πλοία από  την Ιθάκη, Κεφαλονιά και Ζάκυνθο υπό τον Οδυσσέα, 40 πλοία από την Αιτωλία υπό τον Θρόα, 80 πλοία από την Κρήτη υπό τους Ιδομενέα και Μυριόνη, 9 πλοία από τη Ρόδο υπό τον Τληπόλεμο, 3 πλοία από τη Σύμη υπό τον Νηρέα, 30 πλοία από Κάσο, Κάρπαθο, Νίσυρο και Κω υπό τους Φείδιππο και Άντιφο, 50 πλοία από τη Φθία υπό τον Αχιλλέα, 40 πλοία από τη Φυλάκη υπό τον Πρωτεσίλαο και τον Ποδάκρη, 11 πλοία από τις Φέρες υπό τον Εύμηλο, 7 πλοία από τη Μεθώνη υπό το Φιλοκτήτη και τον Μέδονα, 30 πλοία από την Οιχαλία, Οιθώμη υπό τους Μαχάονα και Ποδαλείριο, 40 πλοία από το Ορμένιο υπό τον Ευρύπυλο, 40 πλοία από Πήλιο, Ολασσόνα υπό τον Πολυποίτη, 22 πλοία από την Κύφο υπό τον Γουνέα και 40 πλοία από το Πήλιο υπό τον Πρόθο.

Πόλεις και Δυνάμεις Συμμαχικές της Τροίας

Στο αντίπαλο στρατόπεδο, τα τείχη της Τροίας υπερασπίζονταν οι Τρώες και αρκετές συμμαχικές πόλεις ελληνόφωνες και μη, από τη Θράκη έως την Αίγυπτο κι οι δυνάμεις τους αριθμούσαν τουλάχιστον 60.000 άντρες. Παραθέτουμε από την Ιλιάδα τις πόλεις και τους ηγέτες που στάθηκαν στο πλευρό της Τροίας.

Τρώες υπό τον Έκτορα, Δάρδανοι υπό τους Αινεία, Αρχέλαο κι Ακάμαντα, Ζέλεια υπό τον Πάνδαρο, Ασρήστεια, Απαισός, Πιτυεία, Τήρεια υπό τους Άδρτηστο κι Άμφιο, Παράκτιο, Περκωτή, Σηστό, Άβυδος υπό τον Άσιο, Πελασγοί υπό τον Ιππόθο, Λάρισσα υπό τον Ιππόθο και Πυλαιό, Θράκες υπό τους Πείρο κι Άκαμα, Κίκονες υπό τον Εύφημο, Παίονες υπό τον Πυραίχμο, Παφλαγόνες υπό τον Πυλάμενο, Αλιζώνες υπό τους Επίστροφο κι Οδιό, Μυσσοί υπό τον Χρόμη, Φρύγες υπό τους Ασκάνιο και Φόρκυ, Μαίονες υπό τους Άντιφο και Μέσθλη, Κάρες υπό το Νάστα και Λυκίοι υπό τον Σαρπηδόνα.

Ευρώπη: η Παιδική εργασία στον Καπιταλισμό

Ευρώπη: η Παιδική εργασία στον Καπιταλισμό

  Ο όρος «Παιδική εργασία» & η ιστορία του

Η παιδική εργασία αποτελεί για τους ιστορικούς την αμειβόμενη εργασία και άλλες μορφές οικονομικής απασχόλησης σε όσους είναι κάτω των 14 ετών.

 Ως όρος εμφανίστηκε τον ύστερο 18ο αι. στη Β.Δ. Ευρώπη, αλλά με την εξάπλωση της αντίληψης για την παιδική ηλικία, ως προστατευμένη περίοδο της ζωής, η παιδική εργασία αναδείχτηκε σε θέμα δημόσιας συζήτησης. Τον 19ο Π-1αι., στις εκβιομηχανιζόμενες ευρωπαϊκές χώρες, η παιδική εργασία σήμαινε την απασχόληση στη βιομηχανία, σε εργοστάσια, υφαντουργία, ορυχεία.

Η παιδική εργασία δεν είναι προϊόν της εκβιομηχάνισης, καθώς υπήρχε και στις προβιομηχανικές οικονομίες. Μάλιστα, στην περίοδο της βρετανικής εκβιομηχάνισης η παιδική εργασία αποτελούσε κοινωνικό & οικονομικό πρόβλημα.

Κατά το Μεσαίωνα και σε όλη τη Νεότερη περίοδο τα παιδιά απασχολούνταν σε όλους τους οικονομικούς κλάδους. Τα παιδιά προέρχονταν από τα κατώτερα στρώματα των πόλεων και της υπαίθρου και από οικογένειες αγροτών, τεχνιτών και μικρεμπόρων. Εργάζονταν στο πλαίσιο της οικογενειακής οικονομίας ή εκτός αυτής, στην αυτοκαταναλωτική οικονομία ή στην εγχρήματη οικονομία, δίπλα στους γονείς τους, σε ανάδοχους γονείς, σε συγγενείς ή άλλους εργοδότες, στους οποίους μεταβιβάζονταν κατά κάποιο τρόπο η γονεϊκή εξουσία. Στην οικογενειακή οικονομία, η συμβολή των παιδιών ήταν αυτονόητη και αποτελούσε μέρος της ανατροφής τους, γεγονός που συνδέονταν με το υψηλό ποσοστό τους στην στον ευρωπαϊκό πληθυσμό της νεότερης Ευρώπης. Άλλωστε, μέχρι τα τέλη του 19ου αι, το σχολείο κατείχε ελάχιστο ή περιορισμένο ρόλο στη ζωή τους.

Σε μεγάλο βαθμό η αμειβόμενη παιδική εργασία συνδέονταν με κοινωνική κινητικότητα ή και μετανάστευση, καθώς τα παιδιά διακινούνταν μέσω πραγματικών αγορών εργασίας.

Προ της βιομηχανικής εργασίας τα παιδιά αμείβονταν με διαμονή στο σπίτι του εργοδότη και σε είδος.

Η παιδική εργασία δεν θεωρούνταν ιδιαίτερα παραγωγική, ενώ η αμοιβή της, στην Αγγλία των αρχών του 19ου αι, κυμαίνονταν μεταξύ 30-50% του μισθού των ενηλίκων. Επιπλέον, ο καταμερισμός της καθορίζονταν από την ηλικία και το φύλο. Ιδιαίτερα στα μεγαλύτερα παιδιά, ήταν εμφανής ο διαφυλικός καταμερισμός, με τα κορίτσια να αναλαμβάνουν οικιακές εργασίες και τα αγόρια τις εξωτερικές.

  Εκβιομηχάνιση

Στην 1η φάση της Βιομηχανικής Επανάστασης, οι εργοδότες αναζήτησαν πειθαρχημένο & φθηνό εργατικό δυναμικό, έτσι τα παιδιά αποτέλεσαν σημαντικό τμήμα του δυναμικού.

  Τα Παιδιά σε διάφορους κλάδους της παραγωγής

Στα πρώτα βήματα της βρετανικής Β. Επ., ο ρόλος των παιδιών ήταν κεντρικός, καθώς υπήρχαν κλάδοι που

αποτελούσαν σημαντικό τμήμα του εργατικού δυναμικού, κυρίως στην υφαντουργία.Π-2

Ο ρόλος των παιδιών που εργάζονταν στα εργοστάσια υπήρξε σημαντικός στην οικονομική ανάπτυξη της Βρετανίας, νωρίτερα από άλλες χώρες. Ωστόσο, η παιδική εργασία υπήρξε θεμελιώδης στη βιομηχανική ανάπτυξη όλων των ευρωπαϊκών χωρών.

Εξάλλου, τα παιδιά έπαιξαν ρόλο στο δευτερογενή τομέα της οικονομίας, σε χώρες όπως η Γερμανία, η Αυστρία, η Σκανδιναβία, κατά τον 19ο αι.

Στα τέλη του 18ου αι. οι εργοστασιάρχες, επιστράτευαν την παιδική εργασία από ιδρύματα εργασίας & ορφανοτροφεία.

 Αίτια της απασχόλησης των Παιδιών & Δημόσιος Λόγος 

Οι βασικοί λόγοι της παιδικής απασχόλησης στον δευτερογενή τομέα τον 19ο αι., ήταν παρόμοιοι σ’ όλες τις περιπτώσεις. Προϋπόθεση ήταν πως τα παιδιά ήταν κατάλληλα για την διεκπεραίωση συγκεκριμένων εργασιών, και η απασχόληση τους συνέφερε οικονομικά τους επιχειρηματίες, εφόσον κόστιζαν λιγότερο και ήταν πειθαρχημένα.

  Ιστοριογραφική έρευνα σχετικά με τη μείωση της Παιδικής εργασίας. 

Η παιδική εργασία υποχωρεί στα τέλη του 19ου αι, όπως δείχνουν τα αυξανόμενα ποσοστά της σχολικής παρακολούθησής. Επίσης την ίδια περίοδο γίνονταν έρευνες σχετικά με την παιδική εργασία, αρχικά από δασκάλους και ανθρωπιστικές οργανώσεις και στη συνέχεια από το κράτος.

Το 1912, τα παιδιά δεν εργάζονταν πλέον στα εργοστάσια, απασχολούνταν λιγότερες ώρες, ενώ προτεραιότητα αποτελούσε το σχολείο.

Η τεχνολογική πρόοδος συνέβαλε στη μείωση της παιδικής εργασίας στα εργοστάσια, εκτός των περιπτώσεων που η τεχνολογία απλοποίησε τη παραγωγική διαδικασία.

Τις παραμονές του Μεγάλου Πολέμου, τα παιδιά εργάζονταν πολύ λιγότερο στα εργοστάσια, αν και υπήρχαν κλάδοι όπως η υαλουργία ή η πλινθοποιία που ευνοούσαν την παιδική εργασία. Επίσης, η μείωση της παιδικής εργασίας στα εργοστάσια, συνοδεύτηκε από ανάλογη μείωση στο δευτερογενή τομέα.

Στα τέλη του 19ου αι & αρχές 20ου αι, στη Γερμανία & Αυστρία σημειώθηκε μετατόπιση του παιδικού εργατικού δυναμικού από τα εργοστάσια στο σπίτι και την οικοτεχνία. Ιδιαίτερα σε περιόδους οικονομικής κρίσης, οι επιχειρηματίες επέλεγαν την οικοτεχνία για μείωση του κόστους παραγωγής. Αξιοσημείωτο είναι πως η μετατόπιση της παιδικής εργασίας στην οικοτεχνία, σηματοδοτούσε προσπάθεια παράκαμψης των νόμων. Ωστόσο, οι νόμοι για περιορισμό της παιδικής εργασίας είχαν αμφίβολα αποτελέσματα, εξάλλου αρκετοί ψηφίστηκαν όταν δεν υπήρχε πλέον η ανάγκη της παιδικής εργασίας.

Η υποχρεωτική σχολική εκπαίδευση, αύξησε τα όρια που επιτρέπονταν η πλήρης απασχόληση και συνέβαλε στην απομάκρυνση των παιδιών από την εργατική δύναμη. Όμως και σ’ αυτή την περίπτωση οι νόμοι ψηφίστηκαν όταν δεν υπήρχε πλέον η ανάγκη της πλήρους απασχόλησης. Εξάλλου, πιθανή αλλαγή των νοοτροπιών των εργατικών οικογενειών, έδωσε μεγαλύτερη βαρύτητα στη σχολική εκπαίδευση.

Συμπερασματικά, η μείωση της παιδικής εργασίας οφείλονταν σε πολλούς παράγοντες.

 Πέρα από τον κλάδο της Δευτερογενούς παραγωγής: εργαζόμενα Παιδιά

 Αγροτική οικονομία

Π-3Στις χώρες που μέχρι το Μεσοπόλεμο, η πλειοψηφία του εργατικού δυναμικού απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα, τα παιδιά εξακολουθούσαν να παίζουν σημαντικό ρόλο. Ειδικά στην Κεντρική Ευρώπη που κυριαρχούσε η ανταλλακτική οικονομία. Τα παιδιά φτωχών ακτημόνων και αγροτών έμπαιναν στην υπηρεσία των αγροτικών οικογενειών.

Ειδικά σε Αυστρία & Γερμανία δεν υπήρχαν περιοριστικοί νόμοι, και όταν ψηφίστηκαν ήταν αρκετά ελαστικοί.

Οι ρυθμοί εκμηχάνισης του αγροτικού τομέα και η μετανάστευση των ενηλίκων στις πόλεις δεν επέτρεψαν τη μείωση της παιδικής εργασίας.

  Ευκαιριακές εργασίες

Εμφάνιση περιθωριακής παιδικής εργασίας, όπως τα θελήματα, μικροπωλητές κ.λ.π., με στόχο την επιβίωση των φτωχών οικογενειών. Ωστόσο, στα τέλη 19ου & αρχές 20ου αι., ιδιαίτερα τ’ αγόρια αποκτούν θέσεις κλειδιά στις υπηρεσίες και η παιδική εργασία έπαιξε κεντρικό ρόλο σε νέους πρωτοποριακούς και καλά οργανωμένους τομείς της επίσημης οικονομίας, όπως η προώθηση προϊόντων (εφημερίδες, γάλα).

  Ο ρόλος των Παιδιών στην οικογενειακή οικονομία

Η οικονομική ανάπτυξη σχετίζεται στενά με την άτυπη οικονομία & την μη αμειβομένη εργασία.      

Στην «αναπαραγωγική εργασία», κυρίως τα κορίτσια έπρεπε να φροντίζουν τ’ αδέλφια τους, να πλένουν, να Π-4καθαρίζουν, να μαγειρεύουν κ.λ.π.

Η επίσημη οικονομία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ανεπίσημη και οι οικιακές εργασίες, αποτελούν ζωτικό τομέα της οικονομίας, απ’ τον οποίο εξαρτάται έντονα η «οικονομική ανάπτυξη».

Η εξέλιξη της οικιακής τεχνολογίας συνέβαλε στη λιγότερο εντατική ανάμειξη των παιδιών της Δύσης στη οικιακή οικονομία.

  Παρόν & Παρελθόν

Τα παιδιά έπαιξαν κεντρικό ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη των ευρωπαϊκών κρατών. Τα κράτη προσπάθησαν να συμβιβάσουν την κυρίαρχη αντίληψη της προστασίας των παιδιών με τις ανάγκες της οικονομίας.

Π-5 Στην ουσία υπήρξε σύγκρουση κρατικών πολιτικών περιορισμού της παιδικής εργασίας και προώθησης της εκπαίδευσης με τις οικονομικές πρακτικές.

Η οικονομική ανάπτυξη, μοιάζει να οδήγησε στη μείωση της αμειβόμενης παιδικής εργασίας. Ωστόσο, σήμερα υπάρχουν παιδιά στην Β. Ευρώπη που εργάζονται για το χαρτζιλίκι και παιδιά στη Ν Ευρώπη που εργάζονται παράνομα σε κατασκευές υποδημάτων κ.λ.π

Επιπλέον, η οικονομία της Ευρώπης και της Δύσης γενικότερα, επωφελείται συχνά από την εκτεταμένη παιδική εργασία των χωρών του Τρίτου Κόσμου.

 ΠΗΓΕΣ

  1. AldcroftDVilleS. επιμ., Η Ευρωπαϊκή Οικονομία 1750-1914, εκδ. Αλεξάνδρεια, μτφρ. Ν. Σταματάκης, Αθήνα 2005

  2. Δρίτσα Μαργαρ. (επίμ)/ Θέματα οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας της Ευρώπης/ Εκδ. ΕΑΠ/ Πάτρα 2008

 

Ευρώπη: Επιστήμη-Αποσύνθεση της Μεσαιωνικής κοσμοαντίληψης τον 14ο αι.

Αποσύνθεση της Μεσαιωνικής κοσμοαντίληψης τον 14ο αι.

Το Κοινωνικό πλαίσιο

οκκαμ14ος αι. περίοδος ανασχηματισμών. Δημογραφική στασιμότητα, πανούκλα, εκατονταετής πόλεμος. Τα ανώτερα αστικά στρώματα συμμάχησαν με τις παραδοσιακές δυνάμεις, ευγενείς και κλήρο και σχηματίζουν πολιτικό μπλοκ που στηρίζει το κατεστημένο. Οι λόγιοι βρέθηκαν στις αυλές και διανοούμενος μεταμορφώνεται σε νέου τύπου λόγιο, τον ουμανιστή αριστοκράτη. Ο λόγιος του Ύστερου μεσαίωνα του 15ου αι. προδίδει την ίδια τη φύση του και μεταβάλλεται σε ουμανιστή των κλειστών κύκλων.

               Το Διανοητικό πλαίσιο

Ο 14ος αιώνας είναι μια περίοδος ανάπτυξης της φυσικής φιλοσοφίας μακριά από τη φύση, μιας φυσικής φιλοσοφίας βασισμένης στη Λογική

Κατά τον Όκκαμ, κατεξοχήν εκπρόσωπο του νομιναλισμού του 14ου αι., δεν μπορούμε να βγάζουμε συμπεράσματα από την εμπειρία και το λόγο σχετικά με ζητήματα που τα υπερβαίνουν (φύση του Θεού, ανθρώπινη ψυχή). 

Κύριο χαρακτηριστικό της νέας περιόδου είναι η άρνηση της ύπαρξης κοινού ερμηνευτικού σχήματος αρμονίας μεταξύ του ανθρώπινου νου και της πραγματικότητας.

Αυτή η αρμονία εκφράζεται με την αξιοποίηση καθολικών εννοιών για την ερμηνεία της πραγματικότητας με όρους καθολικούς, που μπορεί να είναι ουσίες ή μορφές δημιουργημένες από καθολικά γενικά αρχέτυπα ή θεϊκές ιδέες προερχόμενες από τη Θεία Φώτιση ή μέσω αφαίρεσης.      

Γουλιέλμος του Ockham
Γουλιέλμος του Ockham

Από την εποχή του Αυγουστίνου μέχρι τον θάνατο του Ακινάτη, ίσχυε η παραδοχή ότι υπήρχε μια λογική και κατανοητή ερμηνεία του σύμπαντος και μια ανάλυση του ανθρώπου και των δυνατοτήτων του που θα μπορούσε να ανακαλυφθεί και να είναι η τελική για όλους τους ανθρώπους.

 

Κατά τον Όκκαμ το σύμπαν ούτε είναι αναγκαίοι ούτε μπορεί να υπαχθεί σε μία ερμηνεία. Μπορεί να είναι εμπειρικά αισθητό αλλά όχι κατανοητό.

Η αποσύνθεση αυτή οδήγησε σε νέες συνάφειες στη Via Moderna, όπου η μέγιστη πρόοδος συντελέστηκε στα μαθηματικά, στη φυσική θεωρία και τη λογική

Οι διαφορές της ViaModerna από τη ViaAntigua του 14ου αιώνα, μπορούν να ταξινομηθούν στις ακόλουθες περιοχές.

  1. Η πρώτη αφορά τη φύση του γνώσιμου και τις πηγές της γνώσης, τα οποία ο Όκκαμ ταύτισε με ατομικά αντικείμενα που υπάρχουν έξω από τον νου και αποτελούν την μοναδική οντολογική πραγματικότητα, οδηγώντας σε ασυμμετρία ανάμεσα στο εννοιολογικό και στο πραγματικό.

Γενική γνώση υπάρχει, αλλά είναι εφικτή μόνο μέσα από τη γνώση των ατομικών και τελικά αφορά μόνο αυτά.

Κατά συνέπεια τα καθολικά είναι αυτά που μελετώνται σε έναν απόλυτα ατομικό κόσμο. Η μεταφυσική τάξη πρέπει να αντικατασταθεί από τη λογική τάξη και οι καθολικές έννοιες γίνονται αντικείμενο μελέτης στο βαθμό που το νόημά τους εξαρτάται από γραμματικούς τύπους και από το λογικό περιεχόμενο των σχετικών όρων. 

  1. Η δεύτερη περιοχή διαφορών ανάμεσα στις δύο θεωρήσεις αφορά θέματα πίστης και γνώσης. Ανεξάρτητα από την παραδοχή ή μη των αντιλήψεων του Όκκαμ και του 14ου αιώνα, οι χριστιανοί πίστευαν στην εγγενή αβεβαιότητα και στο τυχαίο όλων των όντων πλην του Θεού.

    Οι 2 πλευρές της θεϊκής γνώση οδήγησαν σε αντινομία ανάμεσα στο πραγματικό και το πιθανό σε θέματα γνώσης της φύσης, συνεπώς ο ρόλος της λογικής γίνεται κυρίαρχος στην αναζήτηση αναγκαίων προτάσεων ή αποδείξεων.

    Κατά τον Νικόλαο της Ωτρεκούρτ βέβαιη γνώση είναι αυτή που δεν μπορεί ταυτόχρονα να επιβεβαιωθεί και να απορριφθεί.

    Η προσπάθεια ερμηνείας με χρήση γενικών όρων και εννοιών εγκαταλείφθηκε. Η προσπάθεια μελέτης των ατομικών όντων προσαρμόστηκε στην έκφρασή τους μέσω καθολικών λέξεων, αντί της καθολικής φύσης. Έτσι ο 14ος αι. οδηγείται σε νέους δρόμους έρευνας

    Η έμφαση στη θεολογία δίνεται στο μη φυσικά γνώσιμο και την εξάρτηση από τη Θεία βούληση.

    • Ο 14ος αιώνας οδήγησε, ύστερα από μερικούς αιώνες το άτομο, να γίνει πια κύριο της ατομικότητάς του.

    • Ο Moody στο σημαντικό άρθρο του «Εμπειρισμός και Μεταφυσική στη Μεσαιωνική Φιλοσοφία» (1958) καταλήγει σε δύο συμπεράσματα σχετικά με τον μεσαιωνικό σχολαστικισμό :

    α) ότι η βασική αντιμεταφυσική τάση της εκκλησίας οδήγησε την τελευταία σε επιτυχημένες εμπειρικές αντιλήψεις, μέσα όμως στο πλαίσιο της σχολαστικής παράδοσης, και

    β) ότι, οι μεσαιωνικοί θεολόγοι μέσα από την κριτική της ελληνικής και αραβικής φιλοσοφίας μετασχημάτισαν τελικά τη φιλοσοφία από κυρίαρχη κοσμολογική ελληνική αντίληψη σε δραστηριότητα στην οποία πρωτεύοντα ρόλο έχουν αναλυτικές μορφές φιλοσοφικής αναζήτησης.

    • Η κίνηση ταξινομείται στον Αριστοτέλη ως εξής : εάν η μεταβολή αφορά την ποιότητα της ουσίας έχουμε αλλοίωση, ενώ εάν αφορά την ποσότητά της έχουμε αύξηση ή φθίση και τέλος – εάν αφορά τον τόπο της έχουμε φορά (με τη σημερινή έννοια της κίνησης).

    Ουίλιαμ Όκκαμ

    Ο Όκκαμ έγινε φραγκισκανός μοναχός σε νεαρή ηλικία και σπούδασε θεολογία στην Οξφόρδη. Ο Όκκαμ έχει ως βασικό αξίωμα της φυσικής του θεωρίας την παραδοχή ότι μόνο απόλυτα πράγματα (resabsolutae) υπάρχουν στη φύση και αυτά είναι δύο ειδών : ουσίες και ποιότητες .

    Με τον όρο «ποιότητες» εννοεί αυτά που γίνονται αντιληπτά με τις αισθήσεις, π.χ. μέγεθος, μορφή, βάρος, χρώμα και με τον όρο «ποσότητες», εννοεί την κίνηση τον χρόνο, τα αίτια, τα οποία όμως δεν υπάρχουν ανεξάρτητα από τα αντικείμενα, συνεπώς δεν έχουν ανεξάρτητη ύπαρξη.

    Θα αποδείξει πως η μεταβολή δεν είναι κάτι ανεξάρτητο από τα απόλυτα πράγματα. Η διαδικασία μεταβολής δεν είναι ούτε ουσία, ούτε ποιότητα, ούτε ποσότητα.

    Επίσης, η μετατόπιση είναι το κινητό στις διάφορες θέσεις,

    Επειδή ο Όκκαμ αρνείται να χρησιμοποιήσει τα μαθηματικά σε συνδυασμό με τις οντότητες για να εξηγήσει την κίνηση, οι θέσεις του είναι κενές από φυσική άποψη.

    Ενδιαφέρον έχει η διαφοροποίηση των calculatoriαπό τον Όκκαμ. Ενώ ο Όκκαμ ενδιαφερόταν

    παραδοχή ή μη των αντιλήψεων του Όκκαμ και του 14ου αιώνα, οι χριστιανοί πίστευαν στην εγγενή αβεβαιότητα και στο τυχαίο όλων των όντων πλην του Θεού.

  2. Κατά τον Duns Scotus υπάρχουν 2 είδη δυνάμεων του Θεού: Α) Η συνήθης
    Duns Scotus
    Duns Scotus

    διατεταγμένη δύναμη (poentiaordinate)που εκφράζεται από τους νόμους για τα επίγεια που έδωσε ο Θεός. Β) Η απόλυτη δύναμη (poentiaabsoluta), ως έκφραση της θεϊκής παντοδυναμίας, με μοναδικό περιορισμό την ύπαρξη λογικών αντιφάσεων. Η poentiaabsoluta του Θεού και η συνακόλουθη τυχαιότητα της Δημιουργίας οδηγούν στην κυριαρχία της εμπειρικής γνώσης, εφόσον η γνώσιμη νοητή τάξη των ουσιών παύει να θεωρείται δυνατή.

Οι 2 πλευρές της θεϊκής γνώση οδήγησαν σε αντινομία ανάμεσα στο πραγματικό και το πιθανό σε θέματα γνώσης της φύσης, συνεπώς ο ρόλος της λογικής γίνεται κυρίαρχος στην αναζήτηση αναγκαίων προτάσεων ή αποδείξεων.

Κατά τον Νικόλαο της Ωτρεκούρτ βέβαιη γνώση είναι αυτή που δεν μπορεί ταυτόχρονα να επιβεβαιωθεί και να απορριφθεί.

Η προσπάθεια ερμηνείας με χρήση γενικών όρων και εννοιών εγκαταλείφθηκε. Η προσπάθεια μελέτης των ατομικών όντων προσαρμόστηκε στην έκφρασή τους μέσω καθολικών λέξεων, αντί της καθολικής φύσης. Έτσι ο 14ος αι. οδηγείται σε νέους δρόμους έρευνας

Η έμφαση στη θεολογία δίνεται στο μη φυσικά γνώσιμο και την εξάρτηση από τη Θεία βούληση.

  • Ο 14ος αιώνας οδήγησε, ύστερα από μερικούς αιώνες το άτομο, να γίνει πια κύριο της ατομικότητάς του.

  • Ο Moody στο σημαντικό άρθρο του «Εμπειρισμός και Μεταφυσική στη Μεσαιωνική Φιλοσοφία» (1958) καταλήγει σε δύο συμπεράσματα σχετικά με τον μεσαιωνικό σχολαστικισμό :

α) ότι η βασική αντιμεταφυσική τάση της εκκλησίας οδήγησε την τελευταία σε επιτυχημένες εμπειρικές αντιλήψεις, μέσα όμως στο πλαίσιο της σχολαστικής παράδοσης, και

β) ότι, οι μεσαιωνικοί θεολόγοι μέσα από την κριτική της ελληνικής και αραβικής φιλοσοφίας μετασχημάτισαν τελικά τη φιλοσοφία από κυρίαρχη κοσμολογική ελληνική αντίληψη σε δραστηριότητα στην οποία πρωτεύοντα ρόλο έχουν αναλυτικές μορφές φιλοσοφικής αναζήτησης.

  • Η κίνηση ταξινομείται στον Αριστοτέλη ως εξής : εάν η μεταβολή αφορά την ποιότητα της ουσίας έχουμε αλλοίωση, ενώ εάν αφορά την ποσότητά της έχουμε αύξηση ή φθίση και τέλος – εάν αφορά τον τόπο της έχουμε φορά (με τη σημερινή έννοια της κίνησης).

Ουίλιαμ Όκκαμ

Ο Όκκαμ έγινε φραγκισκανός μοναχός σε νεαρή ηλικία και σπούδασε θεολογία στην Οξφόρδη. Ο Όκκαμ έχει ως βασικό αξίωμα της φυσικής του θεωρίας την παραδοχή ότι μόνο απόλυτα πράγματα (resabsolutae) υπάρχουν στη φύση και αυτά είναι δύο ειδών : ουσίες και ποιότητες .

Με τον όρο «ποιότητες» εννοεί αυτά που γίνονται αντιληπτά με τις αισθήσεις, π.χ. μέγεθος, μορφή, βάρος, χρώμα και με τον όρο «ποσότητες», εννοεί την κίνηση τον χρόνο, τα αίτια, τα οποία όμως δεν υπάρχουν ανεξάρτητα από τα αντικείμενα, συνεπώς δεν έχουν ανεξάρτητη ύπαρξη.

Θα αποδείξει πως η μεταβολή δεν είναι κάτι ανεξάρτητο από τα απόλυτα πράγματα. Η διαδικασία μεταβολής δεν είναι ούτε ουσία, ούτε ποιότητα, ούτε ποσότητα.

Επίσης, η μετατόπιση είναι το κινητό στις διάφορες θέσεις,

Επειδή ο Όκκαμ αρνείται να χρησιμοποιήσει τα μαθηματικά σε συνδυασμό με τις οντότητες για να εξηγήσει την κίνηση, οι θέσεις του είναι κενές από φυσική άποψη.

Ενδιαφέρον έχει η διαφοροποίηση των calculatoriαπό τον Όκκαμ. Ενώ ο Όκκαμ ενδιαφερόταν

να αναγάγει οτιδήποτε έχει πραγματική σημασία στα ατομικά πράγματα, ο Heytesbury του Μέρτον θεώρησε ότι πέρα από τα πραγματικά υπάρχουν και οι φυσικομαθηματικές έννοιες: σημείο, γραμμή, επιφάνεια, στιγμή, χρόνος κίνηση και οδηγήθηκε σε νέους υπολογισμούς και νέες ακρίβειες. 

 Ζαν Μπουριντάν

jean-buridan
Jean Buridan

Αξιοσημείωτη είναι η αντίληψη του Μπουριντάν για την αριστοτελική έννοια του χώρου και η κριτική του στον ριζοσπάστη φιλόσοφο Νικόλαο της Ωτρεκούρτ.

Ο Μπουριντάν διακρίνει δύο πλευρές στον αριστοτελικό χώρο:

  1. τον χώρο με την έννοια του περιβάλλοντος χώρου ο οποίος κινείται μαζί με το περιεχόμενό του, και

  2. αυτόν ο οποίος δεν κινείται π.χ. ο πύργος της Νοτρ Νταμ (ακίνητος), αντίθετα με τον περιβάλλοντα χώρο – αέρας (κινητός). 

 Νικόλαος της Ώτρεκουρτ

Σπούδασε νομικά και θεολογία στο πανεπιστήμιο του Παρισιού και ήταν οπαδός του Όκκαμ.

Η κεντρική του θέση αφορά τη μη ύπαρξη ορίου στον φιλοσοφικό σκεπτικισμό για την ύπαρξη αντικειμένων τα οποία υπάρχουν έξω από τον νου μας.

Οι απόψεις του δεν ήταν κυρίαρχες στην εποχή του, παρά υπογράμμισαν μέσω της εσωτερικής κριτικής τον απόηχο της σκέψης της εποχής του. 

Νικόλαος Ορέμ

nicole-oresme
Nicole Oresme

Ο Γάλλος Νικόλαος Ορέμ, μαθητής του Μπουριντάν, σε μια πλευρά του έργου του διατυπώνει την άποψη ότι οι κινήσεις των ουράνιων σωμάτων είτε είναι σύμμετρες μεταξύ τους είτε σε ορισμένες περιπτώσεις παρουσιάζουν ασυμμετρότητα.

Σύμφωνα με την άποψη αυτή διαχωρίζονται τα μαθηματικά από την αστρονομία της πράξης καθώς τα πρώτα αφορούν ακριβή μεγέθη ενώ η αστρονομία αξιοποιεί μετρήσεις, ώστε να μην είναι δυνατή πλήρης ακρίβεια με τη βοήθεια κανενός πίνακα.

Ο Νικόλαος Ορέμ, ως ένας από τους ευφυέστερους επιστήμονες του 14ου αιώνα δεν υπερβαίνει τα όρια του αριστοτελικού πυρήνα και διατηρεί τον διαχωρισμό μεταξύ υπερσελήνιου – γήινου κόσμου.  

ΠΗΓΕΣ

  1.       Ασημακόπουλος Μ.- Τσιαντούλας Α., Οι Επιστήμες της φύσης και του ανθρώπου στην Ευρώπη τ.Α, Εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2001.
  2.       Crombie A.C., Από τον Αυγουστίνο στον Γαλιλαίο, τ. Α, Εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, μτφρ. Θ Τσίρη- Ι. Αρζόγλου, Αθήνα 1994.
  3.      Lindberg D., Οι απαρχές της Δυτικής Επιστήμης, Εκδ. Ε.Μ.Π, μτφρ. Η. Μαρκολέφας, Αθήνα2 1997.

                          

Ευρώπη: η Παιδική εργασία στον Καπιταλισμό

Ευρώπη: η Παιδική εργασία στον Καπιταλισμό

  Ο όρος «Παιδική εργασία» & η ιστορία του

Η παιδική εργασία αποτελεί για τους ιστορικούς την αμειβόμενη εργασία και άλλες μορφές οικονομικής απασχόλησης σε όσους είναι κάτω των 14 ετών.

 Ως όρος εμφανίστηκε τον ύστερο 18ο αι. στη Β.Δ. Ευρώπη, αλλά με την εξάπλωση της αντίληψης για την παιδική ηλικία, ως προστατευμένη περίοδο της ζωής, η παιδική εργασία αναδείχτηκε σε θέμα δημόσιας συζήτησης. Τον 19ο Π-1αι., στις εκβιομηχανιζόμενες ευρωπαϊκές χώρες, η παιδική εργασία σήμαινε την απασχόληση στη βιομηχανία, σε εργοστάσια, υφαντουργία, ορυχεία.

Η παιδική εργασία δεν είναι προϊόν της εκβιομηχάνισης, καθώς υπήρχε και στις προβιομηχανικές οικονομίες. Μάλιστα, στην περίοδο της βρετανικής εκβιομηχάνισης η παιδική εργασία αποτελούσε κοινωνικό & οικονομικό πρόβλημα.

Κατά το Μεσαίωνα και σε όλη τη Νεότερη περίοδο τα παιδιά απασχολούνταν σε όλους τους οικονομικούς κλάδους. Τα παιδιά προέρχονταν από τα κατώτερα στρώματα των πόλεων και της υπαίθρου και από οικογένειες αγροτών, τεχνιτών και μικρεμπόρων. Εργάζονταν στο πλαίσιο της οικογενειακής οικονομίας ή εκτός αυτής, στην αυτοκαταναλωτική οικονομία ή στην εγχρήματη οικονομία, δίπλα στους γονείς τους, σε ανάδοχους γονείς, σε συγγενείς ή άλλους εργοδότες, στους οποίους μεταβιβάζονταν κατά κάποιο τρόπο η γονεϊκή εξουσία. Στην οικογενειακή οικονομία, η συμβολή των παιδιών ήταν αυτονόητη και αποτελούσε μέρος της ανατροφής τους, γεγονός που συνδέονταν με το υψηλό ποσοστό τους στην στον ευρωπαϊκό πληθυσμό της νεότερης Ευρώπης. Άλλωστε, μέχρι τα τέλη του 19ου αι, το σχολείο κατείχε ελάχιστο ή περιορισμένο ρόλο στη ζωή τους.

Σε μεγάλο βαθμό η αμειβόμενη παιδική εργασία συνδέονταν με κοινωνική κινητικότητα ή και μετανάστευση, καθώς τα παιδιά διακινούνταν μέσω πραγματικών αγορών εργασίας.

Προ της βιομηχανικής εργασίας τα παιδιά αμείβονταν με διαμονή στο σπίτι του εργοδότη και σε είδος.

Η παιδική εργασία δεν θεωρούνταν ιδιαίτερα παραγωγική, ενώ η αμοιβή της, στην Αγγλία των αρχών του 19ου αι, κυμαίνονταν μεταξύ 30-50% του μισθού των ενηλίκων. Επιπλέον, ο καταμερισμός της καθορίζονταν από την ηλικία και το φύλο. Ιδιαίτερα στα μεγαλύτερα παιδιά, ήταν εμφανής ο διαφυλικός καταμερισμός, με τα κορίτσια να αναλαμβάνουν οικιακές εργασίες και τα αγόρια τις εξωτερικές.

  Εκβιομηχάνιση

Στην 1η φάση της Βιομηχανικής Επανάστασης, οι εργοδότες αναζήτησαν πειθαρχημένο & φθηνό εργατικό δυναμικό, έτσι τα παιδιά αποτέλεσαν σημαντικό τμήμα του δυναμικού.

  Τα Παιδιά σε διάφορους κλάδους της παραγωγής

Στα πρώτα βήματα της βρετανικής Β. Επ., ο ρόλος των παιδιών ήταν κεντρικός, καθώς υπήρχαν κλάδοι που

αποτελούσαν σημαντικό τμήμα του εργατικού δυναμικού, κυρίως στην υφαντουργία.Π-2

Ο ρόλος των παιδιών που εργάζονταν στα εργοστάσια υπήρξε σημαντικός στην οικονομική ανάπτυξη της Βρετανίας, νωρίτερα από άλλες χώρες. Ωστόσο, η παιδική εργασία υπήρξε θεμελιώδης στη βιομηχανική ανάπτυξη όλων των ευρωπαϊκών χωρών.

Εξάλλου, τα παιδιά έπαιξαν ρόλο στο δευτερογενή τομέα της οικονομίας, σε χώρες όπως η Γερμανία, η Αυστρία, η Σκανδιναβία, κατά τον 19ο αι.

Στα τέλη του 18ου αι. οι εργοστασιάρχες, επιστράτευαν την παιδική εργασία από ιδρύματα εργασίας & ορφανοτροφεία.

 Αίτια της απασχόλησης των Παιδιών & Δημόσιος Λόγος 

Οι βασικοί λόγοι της παιδικής απασχόλησης στον δευτερογενή τομέα τον 19ο αι., ήταν παρόμοιοι σ’ όλες τις περιπτώσεις. Προϋπόθεση ήταν πως τα παιδιά ήταν κατάλληλα για την διεκπεραίωση συγκεκριμένων εργασιών, και η απασχόληση τους συνέφερε οικονομικά τους επιχειρηματίες, εφόσον κόστιζαν λιγότερο και ήταν πειθαρχημένα.

  Ιστοριογραφική έρευνα σχετικά με τη μείωση της Παιδικής εργασίας. 

Η παιδική εργασία υποχωρεί στα τέλη του 19ου αι, όπως δείχνουν τα αυξανόμενα ποσοστά της σχολικής παρακολούθησής. Επίσης την ίδια περίοδο γίνονταν έρευνες σχετικά με την παιδική εργασία, αρχικά από δασκάλους και ανθρωπιστικές οργανώσεις και στη συνέχεια από το κράτος.

Το 1912, τα παιδιά δεν εργάζονταν πλέον στα εργοστάσια, απασχολούνταν λιγότερες ώρες, ενώ προτεραιότητα αποτελούσε το σχολείο.

Η τεχνολογική πρόοδος συνέβαλε στη μείωση της παιδικής εργασίας στα εργοστάσια, εκτός των περιπτώσεων που η τεχνολογία απλοποίησε τη παραγωγική διαδικασία.

Τις παραμονές του Μεγάλου Πολέμου, τα παιδιά εργάζονταν πολύ λιγότερο στα εργοστάσια, αν και υπήρχαν κλάδοι όπως η υαλουργία ή η πλινθοποιία που ευνοούσαν την παιδική εργασία. Επίσης, η μείωση της παιδικής εργασίας στα εργοστάσια, συνοδεύτηκε από ανάλογη μείωση στο δευτερογενή τομέα.

Στα τέλη του 19ου αι & αρχές 20ου αι, στη Γερμανία & Αυστρία σημειώθηκε μετατόπιση του παιδικού εργατικού δυναμικού από τα εργοστάσια στο σπίτι και την οικοτεχνία. Ιδιαίτερα σε περιόδους οικονομικής κρίσης, οι επιχειρηματίες επέλεγαν την οικοτεχνία για μείωση του κόστους παραγωγής. Αξιοσημείωτο είναι πως η μετατόπιση της παιδικής εργασίας στην οικοτεχνία, σηματοδοτούσε προσπάθεια παράκαμψης των νόμων. Ωστόσο, οι νόμοι για περιορισμό της παιδικής εργασίας είχαν αμφίβολα αποτελέσματα, εξάλλου αρκετοί ψηφίστηκαν όταν δεν υπήρχε πλέον η ανάγκη της παιδικής εργασίας.

Η υποχρεωτική σχολική εκπαίδευση, αύξησε τα όρια που επιτρέπονταν η πλήρης απασχόληση και συνέβαλε στην απομάκρυνση των παιδιών από την εργατική δύναμη. Όμως και σ’ αυτή την περίπτωση οι νόμοι ψηφίστηκαν όταν δεν υπήρχε πλέον η ανάγκη της πλήρους απασχόλησης. Εξάλλου, πιθανή αλλαγή των νοοτροπιών των εργατικών οικογενειών, έδωσε μεγαλύτερη βαρύτητα στη σχολική εκπαίδευση.

Συμπερασματικά, η μείωση της παιδικής εργασίας οφείλονταν σε πολλούς παράγοντες.

 Πέρα από τον κλάδο της Δευτερογενούς παραγωγής: εργαζόμενα Παιδιά

 Αγροτική οικονομία

Π-3Στις χώρες που μέχρι το Μεσοπόλεμο, η πλειοψηφία του εργατικού δυναμικού απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα, τα παιδιά εξακολουθούσαν να παίζουν σημαντικό ρόλο. Ειδικά στην Κεντρική Ευρώπη που κυριαρχούσε η ανταλλακτική οικονομία. Τα παιδιά φτωχών ακτημόνων και αγροτών έμπαιναν στην υπηρεσία των αγροτικών οικογενειών.

Ειδικά σε Αυστρία & Γερμανία δεν υπήρχαν περιοριστικοί νόμοι, και όταν ψηφίστηκαν ήταν αρκετά ελαστικοί.

Οι ρυθμοί εκμηχάνισης του αγροτικού τομέα και η μετανάστευση των ενηλίκων στις πόλεις δεν επέτρεψαν τη μείωση της παιδικής εργασίας.

  Ευκαιριακές εργασίες

Εμφάνιση περιθωριακής παιδικής εργασίας, όπως τα θελήματα, μικροπωλητές κ.λ.π., με στόχο την επιβίωση των φτωχών οικογενειών. Ωστόσο, στα τέλη 19ου & αρχές 20ου αι., ιδιαίτερα τ’ αγόρια αποκτούν θέσεις κλειδιά στις υπηρεσίες και η παιδική εργασία έπαιξε κεντρικό ρόλο σε νέους πρωτοποριακούς και καλά οργανωμένους τομείς της επίσημης οικονομίας, όπως η προώθηση προϊόντων (εφημερίδες, γάλα).

  Ο ρόλος των Παιδιών στην οικογενειακή οικονομία

Η οικονομική ανάπτυξη σχετίζεται στενά με την άτυπη οικονομία & την μη αμειβομένη εργασία.      

Στην «αναπαραγωγική εργασία», κυρίως τα κορίτσια έπρεπε να φροντίζουν τ’ αδέλφια τους, να πλένουν, να Π-4καθαρίζουν, να μαγειρεύουν κ.λ.π.

Η επίσημη οικονομία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ανεπίσημη και οι οικιακές εργασίες, αποτελούν ζωτικό τομέα της οικονομίας, απ’ τον οποίο εξαρτάται έντονα η «οικονομική ανάπτυξη».

Η εξέλιξη της οικιακής τεχνολογίας συνέβαλε στη λιγότερο εντατική ανάμειξη των παιδιών της Δύσης στη οικιακή οικονομία.

  Παρόν & Παρελθόν

Τα παιδιά έπαιξαν κεντρικό ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη των ευρωπαϊκών κρατών. Τα κράτη προσπάθησαν να συμβιβάσουν την κυρίαρχη αντίληψη της προστασίας των παιδιών με τις ανάγκες της οικονομίας.

Π-5 Στην ουσία υπήρξε σύγκρουση κρατικών πολιτικών περιορισμού της παιδικής εργασίας και προώθησης της εκπαίδευσης με τις οικονομικές πρακτικές.

Η οικονομική ανάπτυξη, μοιάζει να οδήγησε στη μείωση της αμειβόμενης παιδικής εργασίας. Ωστόσο, σήμερα υπάρχουν παιδιά στην Β. Ευρώπη που εργάζονται για το χαρτζιλίκι και παιδιά στη Ν Ευρώπη που εργάζονται παράνομα σε κατασκευές υποδημάτων κ.λ.π

Επιπλέον, η οικονομία της Ευρώπης και της Δύσης γενικότερα, επωφελείται συχνά από την εκτεταμένη παιδική εργασία των χωρών του Τρίτου Κόσμου.

 ΠΗΓΕΣ

  1. AldcroftDVilleS. επιμ., Η Ευρωπαϊκή Οικονομία 1750-1914, εκδ. Αλεξάνδρεια, μτφρ. Ν. Σταματάκης, Αθήνα 2005

  2. Δρίτσα Μαργαρ. (επίμ)/ Θέματα οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας της Ευρώπης/ Εκδ. ΕΑΠ/ Πάτρα 2008

 

George Orwell: «Σημασία έχει να παραμένεις άνθρωπος, όχι ζωντανός»

Τζ. ΟΡΓΟΥΕΛ
Τζ. ΟΡΓΟΥΕΛ

Στις 25 Ιουνίου του 1903 γεννήθηκε ο μεγάλος συγγραφέας και δημοσιογράφος Eric Arthur Blair, γνωστός ως George Orwell. Τα δύο όψιμα και γνωστότερα έργα του, η πολιτική σάτιρα «Φάρμα των Ζώων» και το «1984», έχουν προκαλέσει πολλές και επίμονες συζητήσεις γύρω από τα πολιτικά πιστεύω του Βρετανού συγγραφέα, αδικώντας συχνά την ευρύτερη σημασία του έργου του.

Ο Eric Arthur Blair, γεννήθηκε στην τότε αποικιακή κτήση της Βρετανίας, Βεγγάλη της Ινδίας, όπου δεν έμεινε πολύ καθώς η μητέρα του τον πήγε στην Αγγλία σε ηλικία ενός έτους. Από το 1917 έως το 1921, παίρνοντας υποτροφία, φοιτά το κολέγιο του Ήτον. Μετά το τέλος των σπουδών του, ο Eric υπηρέτησε ως μέλος της Αυτοκρατορικής Αστυνομίας Ινδιών στη Βιρμανία όπου εμπνεύστηκε το πρώτο του μυθιστόρημα «Burmese days» (1934) και δοκίμια όπως τα «A Hanging» και «Shooting an Elephant».

Ο Eric Arthur Blair αλλάζει το όνομα του σε George Orwell, μετά την παραίτησή του από το βασιλικό Αστυνομικό Σώμα, λόγω διαφωνίας με την ιμπεριαλιστική πολιτική της βρετανικής αυτοκρατορίας. Στη συνέχεια ζει για ένα διάστημα στο Παρίσι και στο Λονδίνο, κοντά σε φτωχούς ανθρώπους, κάποιες φορές άστεγος και ο ίδιος, κάνοντας διάφορες δουλειές. Αυτή την περίοδο της ζωής του αποτυπώνει στο «Down and Out in Paris and London» (1933).

Λίγο μετά το ξέσπασμα του Ισπανικού Εμφυλίου, ο Orwell συμμετέχει εθελοντικά στη δημοκρατική πολιτοφυλακή εναντίον των Ισπανών Εθνικιστών. Ως υποστηρικτής του Ανεξάρτητου Δημοκρατικού Κόμματος, τάχθηκε στο πλευρό του αδελφού Ισπανικού Επαναστατικού Μαρξιστικού Κόμματος (POUM), με το οποίο πολέμησε ως πεζικάριος. Ο Orwell τραυματίστηκε στον λαιμό, το 1937, και μαζί με την γυναίκα του εγκατέλειψαν την Ισπανία όταν κατηγορήθηκαν ως τροτσκιστές από το Κομμουνιστικό Κόμμα Ισπανίας.

Οι εμπειρίες του από τον Ισπανικό Εμφύλιο καταγράφονται στο έργο του«Homage to Catalonia», στο οποίο εκφράζει τον θαυμασμό του για την απουσία ταξικής διάρθρωσης στις επαναστατημένες περιοχές της Ισπανίας αλλά κυρίως χαιρετά την καλοσύνη των ανθρώπων και εξαίρει «τα ξεσπάσματα του μεγαλείου της ψυχής τους». Αντίθετα, απεικονίζει την προδοσία της επανάστασης από το κομμουνιστικό κόμμα, υποστηριζόμενο από την Σοβιετική Ένωση.

Το 1938, εισήχθη σε σανατόριο και από τότε δεν ανάνηψε ποτέ εντελώς. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εργάστηκε στην Ανατολική Υπηρεσία του BBC, προσφέροντας ουσιαστικά τις υπηρεσίες του στον Βρετανικό Στρατό που προσπαθούσε να κερδίσει την στήριξη της Ινδίας και της Ανατολικής Ασίας. Το 1944 ο Orwell τελειώνει το αξεπέραστο βιβλίο του «Η φάρμα των ζώων» που τον έκανε παγκοσμίως γνωστό, ενώ η φήμη του έφτασε στο απόγειό της το 1949 με το σκοτεινό, προφητικό «1984».

Το πρώτο θεωρείται μία αλληγορία της διαφθοράς των σοσιαλιστικών ιδανικών της Ρωσικής Επανάστασης από τον Σταλινισμό, ενώ το δεύτερο μία προφητική ματιά στα αποτελέσματα του ολοκληρωτισμού. Στο οργουελικό κράτος υπήρχε μια ολόκληρη υπηρεσία που σκοπό είχε να αλλάζει φωτογραφίες, ντοκουμέντα, πίνακες και άλλα ιστορικά στοιχεία, με στόχο να ελέγξει τον πληθυσμό διά της πλαστογράφησης της ιστορίας.

Ο Orwell είναι ακόμη γνωστός για τη σκέψη του ως προς τις πολιτικές επιπτώσεις της χρήσης της γλώσσας. Στο δοκίμιό του «Politics and the English Language»επικρίνει την κυριαρχία των κλισέ, της γραφειοκρατικής γλώσσας και της ακαδημαϊκής γλώσσας. Η ανησυχία του για την επίδραση της γλώσσας στην διαμόρφωση της πραγματικότητας φανερώνεται στο 1984, με το εύρημα της γλώσσας Newspeak, η οποία περιορίζει την έκφραση ιδεών που αντιλέγουν στην επίσημη γραμμή της εξουσίας.

Ο Orwell πέθανε την 21η Ιανουαρίου 1950, σε ηλικία 47 ετών, και θάφτηκε σύμφωνα με το αγγλικανικό τελετουργικό όπως είχε ζητήσει, όμως η επιθυμία του να μην εκδοθεί η βιογραφία του μετά τον θάνατό του δεν εκπληρώθηκε.

Πηγή: tvxs.gr

Υποκείμενα δικαιωμάτων οι πρόσφυγες και όχι «αντικείμενα» για εγκλεισμό και επαναπροώθηση του Θεόδωρου Μεγαλοοικονόμου

Υποκείμενα δικαιωμάτων οι πρόσφυγες και όχι «αντικείμενα» για εγκλεισμό και επαναπροώθηση του Θεόδωρου Μεγαλοοικονόμου

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ-3

Την ίδια στιγμή που τα προσφυγικά/μεταναστευτικά κύματα, μαζί και οι δολοφονικοί πνιγμοί εκατοντάδων και χιλιάδων προσφύγων και μεταναστών – με άμεση ευθύνη όλων των εμπλεκόμενων εξουσιών και κυβερνήσεων (συμπεριλαμβανομένης της ελληνικής) που κλείνουν τα σύνορα και υψώνουν φράχτες – φαίνεται, προσωρινά, να μετακινούνται ξανά, τουλάχιστον ως «εικόνα στις ειδήσεις», από το Αιγαίο στη Μεσόγειο και εν μέσω της εύθραυστης συμφωνίας Ε.Ε.-Τουρκίας, η κυβέρνηση Σύριζα-Ανελ επιχειρεί να διαχειριστεί τους πάνω από 60.000 εγκλωβισμένους πρόσφυγες, από την Ειδομένη μέχρι τον Πειραιά και το Ελληνικό, με διευθετήσεις ποικίλων μορφών, ωστόσο πάντα βίαιων στην ουσία τους, στην κατεύθυνση του στρατοπεδικού εγκλεισμού, είτε με σκηνές, είτε με «σπιτάκια». Σε συνθήκες διαβίωσης περισσότερο ή λιγότερο, ωστόσο πάντα, άθλιες.

Η μόνη, στην ουσία, έγνοια των μνημονιακών, «αριστερής» κοπής, εντολοδόχων του Ευρωπαϊκού καπιταλισμού, είναι το πώς θα αξιοποιήσουν την πρωτοφανούς βαρβαρότητας κατάπτυστη συμφωνία ΕΕ-Τουρκίας, που καταστρατηγεί βάναυσα το δικαίωμα του πρόσφυγα και του μετανάστη στο άσυλο, στο ασφαλές καταφύγιο από τις πολεμικές και/ή οικονομικές καταστροφές (που έχουν κάνει άκρως επικίνδυνη την παραμονή τους και αβίωτη τη ζωή τους στις χώρες προέλευσης) αντιμετωπίζοντάς τους ως «αντικείμενα», ακυρώνοντας την υπόστασή τους ως υποκειμένων, οδύνης αλλά και δικαιωμάτων, αμφισβητώντας την ίδια την ανθρωπινότητά τους.

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ-2

Σ΄ αυτή την κατεύθυνση λειτουργούν και οι παρεμβάσεις του Γ. Μουζάλα που έχει, στην πράξη, ακυρώσει την όποια λειτουργία των υπηρεσιών της, ανέκαθεν ψευδεπίγραφης, «Πρώτης Υποδοχής» μεταλλάσσοντας και συγχωνεύοντάς την στα περίκλειστα hotspot και στα άλλα, υπό στρατιωτικό έλεγχο, και ολοένα πιο ελεγχόμενα και κλειστά, κέντρα στρατοπεδικής «φιλοξενίας» ανά την επικράτεια, στα οποία γίνεται όλο και πιο απαγορευτική η είσοδος για κοινωνικούς φορείς και συλλογικότητες.

Μέρος αυτού του σχεδιασμού, της μετατροπής των εγκλείστων προσφύγων σε «αντικείμενα προς επαναπροώθηση», είναι και η προσπάθεια χειραγώγησης, από τον Γ. Μουζάλα, ακόμα και της, ανέκαθεν δυσλειτουργικής, Υπηρεσίας Ασύλου, προκειμένου να μεταλλαχθεί σ’ έναν περαιτέρω απορριπτικό μηχανισμό, με την επιβολή και την εφαρμογή, από τις επιτροπές εξέτασης των αιτημάτων ασύλου, των μέτρων και των διαδικασιών που προκύπτουν από την συμφωνηθείσα (και πανταχόθεν καταγέλαστη) «κατασκευή» της Τουρκίας ως «ασφαλούς τρίτης χώρας».

Μ΄ αυτό τον τρόπο, όλοι, μηδενός εξαιρουμένου (ακόμα και οι Σύριοι, που προς στιγμήν φάνηκε ότι θα τύγχαναν ιδιαίτερης μεταχείρισης) θα θεωρούνται ως εξ προοιμίου παράνομοι στην Ελλάδα και, ως εκ τούτου, θα παίρνουν το δρόμο της βίαιης επαναπροώθησης στην «ασφαλή τρίτη χώρα» του σουλτάνου Ερντογάν. Το ζήτημα της αξιοπρεπούς στέγασης, σε κατοικίες εντός του κοινωνικού ιστού, που ήταν το ζητούμενο από την αρχή του προσφυγικού κύματος, τώρα, για μια πραγματικά, και όχι επιδερμικού χαρακτήρα, αλληλέγγυα στάση, είναι η προϋπόθεση.

Δεν μπορεί παρά να είναι αντικείμενο αδιαπραγμάτευτης διεκδίκησης απέναντι σε μια κυβέρνηση η οποία, με στρατηγικό της άξονα τον στρατοπεδικό εγκλεισμό, προτίθεται να εφαρμόσει, το πολύ, προγράμματα προσχηματικού χαρακτήρα για προσωρινή στέγαση σε ενοικιαζόμενες κατοικίες, εξαιρετικά περιορισμένου αριθμού προσφύγων, που θα γίνουν δεκτοί στα προγράμματα μετεγκατάστασης (relocation) – τα οποία, στην πραγματικότητα, υπάρχουν κατ΄ όνομα, καθώς οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, με τους ακροδεξιάς κοπής κυβερνητικούς τους σχηματισμούς, έχουν αρνηθεί να συμμετάσχουν.

Παράλληλα, ωστόσο, με την «από τα κάτω» διεκδίκηση/απαίτηση από την κυβέρνηση, η ίδια η πρακτική των καταλήψεων στέγης, που σε πολλές περιπτώσεις έπαιξε και ανέδειξε έναν παραδειγματικό χαρακτήρα πραγματικής, κινηματικής αλληλεγγύης, μετακινείται, εκ των πραγμάτων, από τις λογικές της προσωρινής φιλοξενίας ανθρώπων (που κάνουν μια «στάση» πριν συνεχίσουν προς τη χώρα προορισμού τους), καθώς, μετά το κλείσιμο του «βαλκανικού διαδρόμου», το προσωρινό έχει γίνει μόνιμο – αν και πάντα σε συνάρτηση με τον διαρκή αγώνα ν΄ ανοίξουν τα σύνορα και να συνεχιστεί το «ταξίδι».

ΚΑΤΑΥΛΙΣΜΟΣ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ ΣΤΑ ΣΥΝΟΡΑ ΤΗΣ ΕΙΔΟΜΕΝΗΣ

Οι καταλήψεις άδειων χώρων για στέγαση, σπιτιών, ξενοδοχείων, άλλων κτιρίων κλπ, που η κυβέρνηση αρνείται να παραχωρήσει, γιατί, όπως προαναφέρθηκε, εμφορείται από μια λογική και εφαρμόζει μια πολιτική στρατιωτικοποίησης και στρατοπεδοποίησης του προσφυγικού, δεν μπορούν, πλέον, να επικεντρώνονται στη μαζική διαβίωση, εκ των πραγμάτων προσωρινού χαρακτήρα, καθόσον πολλαπλώς δυσλειτουργική σε μια μακροπρόθεσμη προοπτική, αλλά στη διάθεση, εξασφάλιση, οργάνωση, χώρων, μεγαλύτερων ή μικρότερων, που πληρούν τις προϋποθέσεις κανονικής κατοικίας, για οικογένειες, μικρές ομάδες κλπ.

Το πρόταγμα δεν περιορίζεται, πλέον, απλώς στη στήριξη του πρόσφυγα και του μετανάστη στην διαδρομή τους «προς τα πάνω», αλλά ανάγεται, στο εξής, στο πώς γίνονται συγκάτοικοι με όλους εμάς μέσα στην ίδια πόλη. Τα προβλήματα και οι ανάγκες τους δεν είναι, πλέον, αυτές της «διαδρομής», του «περάσματος», της «γέφυρας», προς και μέχρις εκεί (την φαντασιακή «γη της επαγγελίας») όπου θ΄αναζητούσαν την απάντηση στην ολότητα των αναγκών τους. Είναι αυτή η ολότητα των αναγκών της ζωής τους ως υποκειμένων, που πρέπει να μπορέσουν να εκφραστούν, ν΄ ακουστούν και να απαντηθούν εδώ.

Είναι ακριβώς αυτή η υποκειμενικότητα του πρόσφυγα, στην ιστορική της διαδρομή και συγκρότηση, με την οποία ερχόμαστε αντιμέτωποι και πρέπει να κατανοήσουμε, αν πρόκειται να οικοδομήσουμε τους όρους για ριζικά εναλλακτικές απαντήσεις, τις μόνες που μπορούν πραγματικά ν΄ ανταποκριθούν στις πολύπλοκες ανάγκες του. Αν ο ψυχισμός του καθενός μας συγκροτείται από (και αλληλεπιδρά με) μια πολυπλοκότητα παραγόντων, που σχετίζονται με τις βιωμένες από τον καθένα μας εμπειρίες, αυτή η πολυπλοκότητα πολλαπλασιάζεται περαιτέρω από τις εμπειρίες πριν την προσφυγιά/μετανάστευση, από αυτές στην αγωνιώδη, μέσα από διαδοχικούς φράχτες, διαδικασία της προσφυγιάς/μετανάστευσης (ως επί το πλείστον εμπειρίες
τραυματικές) και από αυτές μετά την προσφυγιά/μετανάστευση, που όπως ξέρουμε, και βλέπουμε κάθε μέρα μπροστά μας, είναι ακόμα πιο δύσκολο ν΄ αντιμετωπιστούν.

Μεταξύ αυτών των τελευταίων αποκτά ιδιαίτερη σημασία, κατ΄ αρχήν, η αβεβαιότητα σχετικά με το αίτημα για άσυλο, που συνήθως παρατείνεται στο χρόνο και υψώνεται σαν ένας τοίχος-φράχτης στην όποια «προσδοκία σε ένα μέλλον», (με την αποφασιστική συμβολή και της εσκεμμένης, ως προς τις δυσκολίες που θα δημιουργούσε, θεσμοθέτησης της αποκλειστικής υποβολής του αιτήματος μέσω skype), πόσο μάλλον, πλέον, για την αποδοχή του, καθώς έχει επιβληθεί μια πολιτική προαποφασισμένης απόρριψής του. Κι΄ ακόμα, η ανεργία και η απώλεια της όποιας «κοινωνικής θέσης» είχε στο παρελθόν, η απώλεια των οικογενειακών δεσμών/σχέσεων και των όποιων κοινωνικών στηριγμάτων, η ανησυχία για τα μέλη της οικογένειας που έμειναν στην χώρα προέλευσης, ή πού ήδη βρίσκονται σε άλλη ευρωπαϊκή χώρα και η αγωνία της οικογενειακής επανένωσης, η δυσκολία επικοινωνίας λόγω γλώσσας, καθώς και της εκμάθησής της και, φυσικά, οι δυσκολίες προσαρμογής στην κουλτούρα, στις πολιτισμικές ιδιαιτερότητες της χώρας στην οποία έχουν βρεθεί (και, εν προκειμένω, εγκλωβιστεί). Όλα αυτά συντελούν σ΄ ένα περαιτέρω «τραύμα», που έρχεται να πλήξει υποκείμενα ήδη πολλαπλώς «τραυματισμένα» και, ως εκ τούτου, ακόμα πιο ευάλωτα.

Η «υποδοχή» του πρόσφυγα από την κυρίαρχη εξουσία είναι συνυφασμένη με την  καταδίκη του σε μια ζωή στερημένου από τα πάντα, ως ενός απόβλητου, του οποίου όχι μόνο οι βασικές ανάγκες (αξιοπρεπής σίτιση και στέγαση) δεν ικανοποιούνται, αλλά, ακόμα λιγότερο, τα βασικά δικαιώματα, πόσο μάλλον η πρόσβαση στην Υγεία, στην Εκπαίδευση, στην Εργασία.

Και απέναντι στην ελπίδα σ΄ ένα μέλλον, που συνιστά τον φέροντα οργανισμό της ανθρώπινης ύπαρξης και το οποίο κλείνει σαν ένας αδιαπέραστος τοίχος που σταματά, ακυρώνει και συνθλίβει τη ζωή, η απελπισία, η ψυχολογική αναστάτωση, ο θυμός (έως και η έκρηξη), που ευνοούν την πρόσδεση σε πρακτικές ατομικής επιβίωσης μέσα στην έρημο ενός αφιλόξενου περιβάλλοντος, με τις αντιπαραθέσεις, ενίοτε, μεταξύ «ομοίων» (λόγω εθνικών, πολιτισμικών, θρησκευτικών κλπ
διαφορών), αντιπαραθέσεις που καλλιεργεί το στένεμα των προοπτικών και των προσδοκιών και οι όλο και λιγότερες βασικές ανάγκες που τυγχάνουν απάντησης – αλλά και η αντίσταση/εξέγερση ως μια αυθεντική έκφραση της υποκειμενικότητας.

Όταν, λοιπόν, μιλάμε για μια πραγματικά κινηματική αλληλεγγύη στους πρόσφυγες και στους μετανάστες, για ουσιαστική ένταξή τους στον κοινωνικό ιστό, μαζί με μας, αυτό πρέπει να σημαίνει όχι αφηρημένα πολιτικά προτάγματα, όχι μια «κινηματική μόδα», ούτε έναν φιλανθρωπισμό ντυμένο με τον μανδύα της κινηματικής αλληλεγγύης, αλλά αναγνώριση και κατανόηση της (πολιτισμικής, εθνικής, κοινωνικής, υπαρξιακής) υποκειμενικότητας του πρόσφυγα και του μετανάστη, με ταυτόχρονη συνομιλία και από κοινού δράση με αυτή την υποκειμενικότητα.

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ-4

Τα ζητήματα της άμεσης νομιμοποίησης για όλους/ες, της άμεσης χορήγησης ασύλου σε όσους το αιτούνται, της πρόσβασης σε κανονική κατοικία, της προνοιακής οικονομικής στήριξης όλων των προσφύγων και μεταναστών που δεν έχουν πόρους επιβίωσης, της πρόσβασης στην Εργασία, στην Εκπαίδευση και στην Υγεία (ανεμπόδιστη, χωρίς κανέναν απολύτως αποκλεισμό και για κανέναν από το Εθνικό Σύστημα Υγείας) πρέπει ν΄ αποτελέσουν τις βασικές συνιστώσες του κινήματος αλληλεγγύης. Ταυτόχρονα με την διαρκή και έμπρακτη (μέσα από κινηματικές δράσεις) αμφισβήτηση και ξεσκέπασμα του απανθρωποποιητικού και κατασταλτικού χαρακτήρα των κέντρων κλειστής, ή δήθεν ανοιχτής, κράτησης/στρατοπέδων συγκέντρωσης, για την κατάργησής τους, την ανατροπή της συμφωνίας Ε.Ε.-Τουρκίας, την διαρκή πάλη για το άνοιγμα των συνόρων και το γκρέμισμα κάθε είδους φράχτη.

Μια πάλη που δεν μπορεί να ειδωθεί ξέχωρα από την αντίσταση και την πάλη ενάντια στα μνημόνια, που έχουν μετατρέψει την πλειονότητα των ντόπιων λαϊκών μαζών σε  ανέστιους, άστεγους, όλο και πιο εξαθλιωμένους, με τεράστια ποσοστά ανεργίας και ελαστικής εργασίας, χωρίς ουσιαστική πρόσβαση σε μια καταρρέουσα Υγεία και Εκπαίδευση, σε «πρόσφυγες και μετανάστες» μέσα στην ίδια τους τη χώρα.

*Ο Θόδωρος Μεγαλοοικονόμου είναι ψυχίατρος 

ΠΗΓΗ: ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ/http://www.efsyn.gr/

29 Μάη 1453: Άλωση της Κωνσταντινούπολης

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Να διασαφηνίσουμε εξ’ αρχής πως η συγκεκριμένη προσπάθεια αποτελεί μια συνοπτική προσπάθεια καταγραφής σημαντικών-κυρίως στρατιωτικών- γεγονότων που προηγήθηκαν και οδήγησαν στην άλωση κι όχι μια συνολικότερη ανάλυση, η οποία θα προϋπόθετε μια μακρά και πολυεπίπεδη εργασία. Μια τέτοια προσπάθεια, θα όφειλε να συμπεριλάβει παραμέτρους οικονομικές, κοινωνικές, ανάδειξη ενδοβυζαντινών διενέξεων όπως αυτή μεταξύ ενωτικών κι ανθενωτικών και πολλά άλλα. Όπως και να ‘χει οι συνέπειεςτου ιστορικού γεγονότος, έχουν συνδεθεί κυρίως με την Ελλάδα, όμως δεν περιορίζονται σ’ αυτήν. Η άλωση της Κωνσταντινούπολης μπορούμε να πούμε πως επηρέασε γενικότερα την Ευρώπη.

ΚΩΝ-4

Βέβαια, μπορεί κάποιος να μας καταλογίσει κι όχι άδικα, πως η ματιά κι η οπτική μας είναι ευρωκεντρική, γεγονός που δεν μπορούμε να αρνηθούμε. Εξάλλου, έχουμε επαναλλάβει πως ο ορισμός του Πωλ Βαλερύ για την Ευρώπη, τον οποίο αποδέχονται κι υιοθετούν πολλοί μεγάλοι ιστορικοί του 20ου αιώνα, βασίζεται σε τρεις πυλώνες: α) Αρχαία Ελληνική σκέψη, β) Αρχαίος Ρωμαϊκός νόμος, γ) Χριστιανική πνευματικότητα.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Την συγκεκριμένη ημέρα λαμβάνει χώρα η άλωση της Κωνσταντινούπολης, η οποία συμβολίζει και το ιστορικό τέλος της χιλιόχρονης Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Βέβαια, η παρακμή είχε επέλθει πολύ νωρίτερα με την απώλεια όλων σχεδόν των βυζαντινών επαρχειών, με εξαίρεση κάποιες γεωγραφικά περιορισμένες περιοχές όπως το δεσποτάτο του Μυστρά. Αν η ήττα του Βυζαντινού στρατού το 1071, στη μάχη του Μάτζικερτ από τους Σελτζούκους, συμβολίζει την γειτνίαση της Ελλάδας και συνεπώς της Ευρώπης με κάποιο τούρκικο φύλο, αντίστοιχα η άλωση σηματοδοτεί το οριστικό πέρασμα των Οθωμανών Τούρκων σε ευρωπαϊκά εδάφη. Έκτοτε και για αρκετούς αιώνες θα επεκτείνουν τις κατακτήσεις, και θα εδραιώσουν την παρουσία τους, κυρίως στα Βαλκάνια. Το οθωμανικό αήττητο, θα αμφισβητηθεί πρώτη φορά σοβαρά, με την καταστροφή του στόλου τους από συνασπισμό δυτικοευρωπαϊκών κρατών, στη ναυμαχία της Ναυπάκτου το 1571. Ωστόσο, το γεγονός με τις μεγαλύτερες γεωστρατηγικές συνέπεις, καθώς σηματοδοτεί το πέρας της περαιτέρω οθωμανικής εξάπλωσης στην κεντρική Ευρώπη, είναι η αποτυχία κατάληψης της Βιέννης το 1683, μιας και η πολυπόθητη πόλη σώθηκε κυριολεκτικά την τελευταία στιγμή.

ΟΙ ΑΜΕΤΡΗΤΕΣ ΠΟΛΙΟΡΚΙΕΣ ΚΑΙ Η ΠΡΩΤΗ ΑΛΩΣΗ

Επιστρέφοντας στη Βυζαντινή αυτοκρατορία, πρέπει να επισημάνουμε, πως ενώ στην ακμή της αποτελούσε ένα πολύχρωμο μωσαϊκό λαών, όσο συρρικνώνονταν αναδεικνύονταν το ελληνικό στοιχείο ως κυρίαρχο. Επιπλέον, η πρωτεύουσα της Κωνσταντινούπολη ήταν μητροπολιτικό κέντρο της εποχής και λόγω της θέσης της, αποτελούσε σταυροδρόμι μεταξύ ανατολής και δύσης. Η πόλη, χάρη στην πανίσχυρη περιτείχησή της θεωρούνταν απόρθητη κι είχε αντάξει αμέτρητες πολιορκίες. Ενδεικτικά αναφέρουμε κάποιους αντίπαλους που είχαν καταλάβει τη σημασία της και προχώρησαν σε πολιορκία: Βούλγαροι, Σλάβοι, Βαράγγοι, Πέρσες, Άραβες (3 πολιορκίες). Ωστόσο, ότι δεν κατάφεραν οι προηγούμενοι, το διέπραξαν οι σταυροφόροι, με ανυπολόγιστες και καταστροφικές συνέπειες, κατά την 4η σταυροφορία το 1204. Μπορεί την αφορμή να έδωσαν οι ενδοβυζαντινές δυναστικές έριδες, όμως οι λεηλασίες και η ληστρική συμπεριφορά των σταυροφόρων, καταγράφηκαν με τόση ένταση στο λαό που έκτοτε, ήταν περισσότερο επιφυλακτικός με τους δυτικούς απ’ ότι με τους Οθωμανούς, ενώ διογκώθηκε το ανθενωτικό και αντιλατινικό μένος. Η πόλη ουδέποτε συνήλθε από το προηγούμενο γεγονός.

ΚΩΝ-2

ΤΑ ΟΘΩΜΑΝΙΚΑ ΠΡΟΕΟΡΤΙΑ

Οι διαθέσεις των Οθωμανών είχαν φανεί νωρίτερα με διάφορα επεισόδια, όμως το κυριότερο γεγονός υπήρξε η πολιορκία του σουλτάνου Βαγιαζήτ. Στη συγκεκριμένη πολιορκία, παρά το γεγονός πως υπήρξε κινητοποίηση των δυτικών προς βοήθεια, ο οθωμανικός στρατός συνέτριψε τη δυτική ιπποσύνη στη μάχη της Νικόπολης. Η σφαγή της θεωρητικά ανίκητης ιπποσύνης, έκανε τους δυτικούς ιδιαίτερα επιφυλακτικούς σε παρόμοιες πρωτοβουλίες. Στη συνέχεια, η Κωνσταντινούπολη σώθηκε από έναν απρόσμενο “σύμμαχο” που άκουγε στο όνομα Ταμερλάνος κι έδωσε προσωρινή παράταση ζωής μισού αιώνα. Ο τελευταίος, σκληρός κι αδίστακτος στρατηλάτης, είχε νικήσει κάποιους από τους ισχυρότερους αντιπάλους της εποχής του όπως οι Μαμελούκοι Τούρκοι και οι Μογγόλοι του χανάτου της Χρυσής ορδής. Όταν εισέβαλε στα εδάφη των Οθωμανών, ο Βαγιαζήτ υποχρεώθηκε να λύσει την πολιορκία και να τον αντιμετωπίσει στην μάχη της Άγκυρας το 1402. Η αναμέτρηση των δύο ισχυρότερων στραστών της εποχής, ανάδειξε νικητή τον Ταμερλάνο ενώ ο Βαγιαζήτ συνελήφθη ζωντανός και λίγο αργότερα πέθανε. Ωστόσο, ενώ η αυτοκρατορία του Ταμερλάνου, διαλύθηκε μετά το θάνατό του, οι Οθωμανοί επέδειξαν ανθεκτικότητα και οι προσπάθειες ειρήνευσης των Βυζαντινών με τους διαδόχους του Βαγιαζήτ αποδείχτηκαν θνησιγενείς.

Η ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΚΑΙ Η ΑΛΩΣΗ

Φτάνοντας λοιπόν την εποχή της άλωσης, η Βυζαντινή αυτοκρατορία αποτελεί τη σκιά του ένδοξου παρελθόντος της, ενώ η Οθωμανική βρίσκεται σε διαρκή άνοδο και γεμάτη δυναμισμό. Οι απέλπιδες προσπάθειες του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Παλαιολόγου για βοήθεια από τη δύση, είχαν μηδαμινά αποτελέσματα, με εξαίρεση τον Γενουάτη Ιουστινιάνη που έσπευσε για βοήθεια, αλλά με μικρές δυνάμεις. Ωστόσο, ο τελευταίος αναδείχτηκε σε στυλοβάτη της άμυνας σε όλη την πολιορκία και ο θανάσιμος τραυματισμός του στη μάχη, επέφερε την πτώση του ηθικού στους ήδη καταπονιμένους Βυζαντινούς. Αντίθετα, ο Μωάμεθ ο πορθητής, είχε αμέτρητες εφεδρείες, συγκριτικά με τους αριθμητικά λίγους αντιπάλους του. Επίσης, είχε την οικονομική άνεση να αγοράζει την πλέον σύγχρονη πολεμική τεχνολογία της εποχής του ,όπως τα κανόνια του Ούγγρου Ουρβανού. Ο τελευταίος, ελάχιστα ικανοποιημένος από τα χρήματα που μπορούσαν να διαθέσουν οι Βυζαντινοί, κατέφυγε τελικά στους αντιπάλους τους, λόγω πλουσιοπάροχης αμοιβής. Στο εξής τα τα βυζαντινά τείχη καθίστανται ευπρόσβλητα όσο ποτέ πριν. Κυρίως όμως, ο νεαρός και φιλόδοξος σουλτάνος κάθε άλλο παρά ένας απλός βάρβαρος ήταν, όπως απλουστευτικά παρουσιάζεται από τμήμα της βιβλιογραφίας. Η ευφυία δεν του έλειπε κι αυτό αποδείχτηκε τόσο πριν, όσο και μετά την άλωση. Απόδειξη για το προηγούμενο δεν αποτελεί μονάχα το στρατήγημα μεταφοράς των πλοίων του δια ξηράς, με το οποίο ξεπέρασε την αλυσίδα που προστάτευε τον Κεράτιο κόλπο κι έτσι ο ναυτικός αποκλεισμός της Κωνσταντινούπολης κατέστη ασφυκτικός. Η ιδιαίτερη αντιμετώπιση που επιφύλαξε για την Κωνσταντινούπολη, συγκριτικά με τους αμείλικτους κανόνες που αντιμετώπιζαν όσες πόλεις δεν παραδίδονταν, η επιλογή ορκομωσίας του Σχολάριου ως νέου πατριάρχη ένα χρόνο μετά την άλωση, ώστε να ελέγχει το χριστιανικό στοιχείο και άλλες επιλογές, αποδεικνύουν πως είχε βαθιά κατανόηση του ειδικού βάρους της πόλης που κατέλαβε.

ΚΩΝ-3

ΟΙ ΕΥΡΥΤΕΡΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

Αναμφισβήτητα, η άλωση εμπεριέχει κι αντανακλά συμβολισμούς για την Ελλάδα και την Ευρώπη. Ωστόσο, πρέπει να διαχωρίσουμε τους συμβολισμούς από τις πραγματικές συνέπειες, μιας κι οι τελευταίες αποτελούν προϊόν μακροχρόνιων διεργασιών, που στην πραγματικότητα δεν περιορίζονται στην΄κατάληψη της πόλης από του Οθωμανούς. Η παρακμή της βυζαντινής αυτοκρατορίας είχε ξεκινήσει αιώνες νωρίτερα. Η σημασία αρχικά της αραβικής εξάπλωσης κι αργότερα της οθωμανικής, μπορούμε να πούμε πως συνέβαλε στην εδραίωση μιας ευρωπαϊκής ταυτότητας, μέσω του ετροκαθορισμού. Οι επαφές των ευρωπαίων με το ξένο και το διαφορετικό, τους στρέφει στο να αναζητήσουν τα δικά τους κοινά σημεία επαφής, πέρα κι έξω απ’ τους στενούς ορίζοντες της κατακερματισμένης φεουδαρχικής Ευρώπης του μεσαίωνα. Η απώλεια του ανατολικού πυλώνα, είναι συνάμα κι απώλεια του αναχώματος απέναντι στο ξένο που εισβάλει ορμητικά. Τον 15ο αιώνα, στην μία άκρη της ηπείρου έχουμε την εκδίωξη ενός αξιόλογου αρβικού πολιτισμού από την ισπανική χερσόνησο. Αντίθετα στην άλλη άκρη, προβάλει μια νέα απειλή, που για αιώνες θα αποτελεί κίνδυνο. Ωστόσο, θα μπαίναμε σε βαθιά νερά για τις δυνατότητες της συγκεκριμένης παρουσίασης, αν προσπαθούσαμε να εμβαθύνουμε στα εσωτερικά της μακραίωνης και πολυσυλλεκτικής οθωμανικής αυτοκρατορίας. Το βέβαιο είναι πως η Κωνσταντινούπολη δεν έπεσε λόγω της Κεκρόπορτας, όπως θέλει ο θρύλος, αλλά οι εσωτερικές εγγενείς αντιφάσεις της αυτοκρατορίας είναι αυτές που την οδήγησαν στο μαρασμό και την παρακμή. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας, είχε απομείνει μονάχα η Κωνσταντινούπολη ως σκιά της παλιάς της αίγλης. Με αυτήν την έννοια, το τέλος έμοιαζε προδιαγραμμένο και ζήτημα χρόνου.

ΠΗΓΕΣ

Η Ιστορία της ανθρωπότητας/ time life books

Οι Ευρωπαίοι/Αρβελέρ-Ayamard/εκδ. Σαβάλας

Το Ελληνικό έθνος/Ν. Σβορώνος

Αφιέρωμα Ιωάννα Καρυστιάνη, με αφορμή τη συνέντευξη της στην εκπομπή “Η Ζωή είναι αλλού”

ΚΑΡΥΣΤΙΑΝΗ-1

Για την Ιωάννα Καρυστιάνη, σίγουρα δε χρειάζονται ιδιαίτερες συστάσεις για τους περισσότερους φίλους. Ωστόσο, για την πληρότητα του κειμένου θα καταθέσουμε κάποια βιογραφικά στοιχεία. Η σύντροφος του μεγάλου Έλληνα σκηνοθέτη Παντελή Βούλγαρη, αποτελεί μία από της σημαντικότερες εκπροσώπους της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας, τουλάχιστον για την μεταπολεμική περίοδο, παρά το σχετικά περιορισμένο σε αριθμό συγγραφικό της έργο. Κάποια από τα μυθιστορήματά της όπως το κλασικό πλέον “Μικρά Αγγλία”, έχουν από τη μία επαινεθεί, αλλά κι από την άλλη έχουν δεχτεί αυστηρή κριτική από κάποιους κριτικούς λογοτεχνίας. Όπως και να έχει, το συγκεκριμένο έργο απόσπασε το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος 1998, ενώ συνάμα ήταν υποψήφιο για το Ευρωπαϊκό Αριστείο Λογοτεχνίας και το βραβείο Balkanika.

Επιπλέον, η Ιωάννα Καρυστιάνη με τον Π. Βούλγαρη δεν αποτελούν μόνο ένα ζευγάρι ζωής, αλλά κι ένα δίδυμο με άξια λόγου και μνήμης αποτελέσματα για την πολιτιστική ζωή αυτού του τόπου. Εδώ αξίζει να επισημάνουμε, πως το σενάριο για την αξιομνημόνευτη ταινία “Οι νύφες” είναι δικό της, ενώ η ίδια ήταν αυτή που από το δικό της μυθιστόρημα “Μικρά Αγγλία” εμπνεύστηκε κι έγραψε το σενάριο της ομώνυμης ταινίας που ανέβασε στην μεγάλη οθόνη ο Π. Βούλγαρης.

Τέλος, οφείλουμε να συμπληρώσουμε κάποια επιπλέον βιογραφικά στοιχεία, επισημαίνοντας πως γεννήθηκε στα Χανιά της Κρήτης το 1952 (ενισχύοντας την παράδοση που θέλει πολλές από τις μεγάλες νεοελληνίδες συγγραφείς να είναι γεννημένες στη μεγαλόνησο). Αργότερα, ως φοιτήτρια και μέλος της αντιΕΦΕΕ, βασανίστηκε από τη χούντα των συνταγματαρχών. Συνάμα, παρά τις επανειλημμένες προτάσεις που τις έχουν γίνει, ώστε να κατέβει στον πολιτικό στίβο από τις γραμμές της αριστεράς, τις έχει αρνηθεί επιμένωντας να δίνει τη δική της μάχη από τις επάλξεις της Τέχνης και της Λογοτεχνίας, αλλά επίσης μη διστάζοντας να πάρει ανοιχτή θέση για διάφορα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα, είτε μέσα από συνεντεύξεις, είτε μέσα από επιστολές. Πέραν της λογοτεχνίας, επαγγελματικά έχει ασχοληθεί ως σκιτσογράφος και εικονογράφος, ενώ για το λογοτεχνικό της έργο έχει βραβευθεί επανειλημμένα.

Ακολουθεί η εργογραφία της Ι. Καρυστιάνη:

Μυθιστορήματα

  • Μικρά Αγγλία (1997, Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος 1998, υποψήφιο για το Ευρωπαϊκό Αριστείο Λογοτεχνίας και το βραβείο Balkanika)
  • Κουστούμι στο χώμα (2000, Βραβείο Μυθιστορήματος περιοδικο Διαβάζω 2001 και Βραβείο Ιδρύματος Κώστα & Ελένης Ουράνη Ακαδημίας Αθηνών)
  • Ο Άγιος της μοναξιάς (2003)
  • Σουέλ (2006, Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος 2007)
  • Τα σακιά (2010, Βραβείο Μυθιστορήματος περιοδικού Διαβάζω 2011)
  • Το φαράγγι, εκδόσεις «Καστανιώτη», Αθήνα 2015

Συλλογές διηγημάτων

  • Η κυρία Κατάκη (1995)
  • Καιρός σκεπτικός (2011)

Σενάρια

  • Νύφες (2004)
  • Μικρά Αγγλία (2014)

Συλλογές σκίτσων

  • Με γκρι και γκρίζο (1987)
  • Ένα σκίτσο στο τσεπάκι (1988)

ΚΑΡΥΣΤΙΑΝΗ-2

Η Ιωάννα Καρυστιάνη στην εκπομπή “Η ζωή είναι αλλού” της Εύης Κυριακοπούλου

Ιωάννα Καρυστιάνη σ’ αυτήν την εκ’ βαθέων συνέντευξη, καλείται να απαντήσει σε ερωτήματα δύσκολα, τόσο για τους μυθιστορηματικούς της ήρωες, όσο και για την πραγματικότητα. Η συζήτηση έχει κεντρικό άξονα το τελευταίο της μυθιστόρημα, στο οποίο η συγγραφέας από πλευράς θεματολογίας, επέλεξε “να βουτήξει στα βαθιά”. Πρωταγωνιστές του συγκεκριμένου έργου, αποτελούν ένας άντρας που έχει βιάσει τρεις γυναίκες, μια εκ των οποίων πέθανε και η μητέρα του, η οποία τον καταδίδει τελικά στις αρχές, παρά το γεγονός πως με τη συγκεκριμένη πράξη καταδικάζει σε ισόβια δεσμά το ίδιο της παιδί.

Η Καρυστιάνη, καλείται να απαντήσει σε ερωτήματα της Εύης Κυριακοπούλου, όχι μονάχα γύρω από την τεχνική της γραφής της, αλλά κυρίως -μέσα από την επιλογή των συγκεκριμένων ηρώων-για τις βαθύτερες επιδιώξεις, την αναμέτρηση με τον ίδιο της τον εαυτό, τη σχέση της με τον αναγνώστη και σε αρκετά άλλα.

Οι αποκρίσεις της σε αρκετά σημεία, φαίνεται πως είναι αποτέλεσμα επεξεργασμένης και διεισδυτικής σκέψης και σε μεγάλο βαθμό αιχμηρές σαν την πένα της.

Από το σύνολο της πολύ αξιόλογης συνέντευξης, σταχυολογούμε ενδεικτικά ζητήματα με τα οποία έχουμε καταπιαστεί κι άλλες φορές, μέσα από τις αναρτήσεις του blog ΙΣΤΟΡΙΑ-ΤΕΧΝΕΣ-ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Στο 37.45 λεπτό της συνέντευξης και μετά, η συγγραφέας καταθέτει την δική της οπτική περί αγάπης. Για την Ι. Καρυστιάνη, μονάχα σε μια πολύ μεγάλη δυσκολία του/ης συντρόφου, αποδεικνύεται έμπρακτα αν υπάρχει ή εάν εν δυνάμει γεννιέται η αγάπη, ανάλογα με την επιλογή του συντρόφου να σταθεί δίπλα στον δοκιμαζόμενο ή να επιλέξει να υποχωρήσει υπό το βάρος της δυσκολίας.

Στο 41,00 λεπτό κι έπειτα, επικεντρώνεται κυρίως γύρω από ζήτηματα όπως της συλλογικότητας, της συνύπαρξης, της συντροφικότητας, ενάντια στη στρέβλωση του ατομικισμού, του Εγώ και γενικότερα του (αυτο)δημιούργητου, τα οποία αποτελούν παράγωγα του καπιταλισμού και της προαγωγής σε “αξία” του ανταγωνισμού, αντί της συνεργασίας.

Εξάλλου, σαν γνήσια λογοτέχνιδα, καταπιάνεται με την ακριβολογία λέξεων, όπως για παράδειγμα η λέξη “πένθος” και τονίζει τη βαρύτητα της, σε αντιδιαστολή με την ευκολία με την οποία τη χρησιμοποιούμε για το παραμικρό στην καθημερινή ζωή, υποβαθμίζοντας την έτσι, από μια λέξη με μεγάλο ειδικό βάρος, σε μια λέξη του….συρμού

Άξιες αναφοράς για τη συνέντευξη, αποτελούν οι θέσεις της για την απουσία ονειροπόλησης και την απαγόρευση του οράματος. Επιπρόσθετα, δεν διστάζει να καταγγείλει απτά γεγονότα του σημερινού κοινωνικού γίγνεσθαι, όπως το ότι περικοπή συντάξεων των ηλικιωμένων, αποτελεί “μαζική δίωξη” και “ατόφια μορφή βίας”, που εγγράφονται στο συλλογικό, αλλά και το ατομικό υποσεινήδητο.

Στο 32,00 λεπτό εστιάζει στην σημασία της Ζωής, η οποία μέχρι το τελευταίο δευτερόλεπτο θα πρέπει να εμπεριέχει πλήρη ατομικά δικαιώματα ελευθερίας για τον κάτοχό της. Για την συγγραφέα, η συμπεριφορά αυτού του ίδιου του Κράτους, απέναντι στους “απόμαχους της ζωής”, αντανακλά τον πιο ανάλγητο ρατσισμό!

                                                                                                                         an@avlonis

Ακολουθεί το λινκ ολόκληρης της συνέντευξης της Ι. Καρυστιάνη στην εκπομπή “Η ζωή είναι αλλού”

https://www.youtube.com/watch?v=P-w3KA3CYhM