Οίκος της Σοφίας: Η φημισμένη βιβλιοθήκη της Βαγδάτης που κατέστρεψαν οι Μογγόλοι

Οίκος της Σοφίας: Η φημισμένη βιβλιοθήκη της Βαγδάτης που κατέστρεψαν οι Μογγόλοι (αναδημοσίευση)

οικος-1
Οίκος της Σοφίας: Η φημισμένη βιβλιοθήκη της Βαγδάτης που κατέστρεψαν οι Μογγόλοι

Τον 9ο αιώνα μ.Χ., την εποχή των Αββασιδών, υπήρχε στη Βαγδάτη ο Οίκος της Σοφίας, μια βιβλιοθήκη και οίκος μετάφρασης. Η βιβλιοθήκη περιείχε χειρόγραφα μαθηματικών, αστρονομίας, διαφόρων επιστημών, ιατρικής και φιλοσοφίας από την Περσία, την Ινδία και την Ελλάδα. Διέθετε επίσης αστρονομικά παρατηρητήρια, εργαστήρια χημείας και αλχημείας και ένα κέντρο για τη μελέτη της επιστήμης.

Ο Οίκος δημιουργήθηκε από τους Αββασίδες χαλίφες Χαρούν αλ Ρασίντ και τον γιο του αλ-Μαμούν. Ο αλ Ρασίντ ξεκίνησε να συλλέγει βιβλία στη Δαμασκό της Συρίας –όταν η Δαμασκός ήταν πρωτεύουσα του Χαλιφάτου των Ομμεϋαδών κατά την ίδια περίοδο. Με αυτή τη συλλογή, ο αλ-Ρασίντ άνοιξε μια βιβλιοθήκη και την ονόμασε «Bayt al-Hikma» που στα Αραβικά σημαίνει «Αποθήκη των Βιβλίων της Σοφίας».

Διψασμένος για την επιστήμη, τη φιλοσοφία και τη γνώση του κόσμου, ο Αλ-Ρασίντ, και αργότερα ο γιος του αλ-Μαμούν, προσέλαβαν Πέρσες και Χριστιανούς μελετητές ώστε να μεταφράσουν τα έργα στα αραβικά, προκειμένου να αναπτυχθούν νέες γνώσεις. Η βιβλιοθήκη περιείχε έργα για την ιατρική, την αλχημεία, την φυσική, τα μαθηματικά, την αστρολογία, τη γεωγραφία, τη χαρτογράφηση, τη ζωολογία, τη φιλοσοφία και άλλες επιστήμες.

ο 750 η δυναστεία των Ομμεϋαδών αντικαταστάθηκε από εκείνη των Αββασιδών. Το 762, ο δεύτερος Αββασίδης χαλίφης Αλ-Μανσούρ έχτισε την Βαγδάτη και την έκανε πρωτεύουσά του. Η Βαγδάτη ήταν εξαιρετική τοποθεσία για ένα σταθερό εμπορικό και πνευματικό κέντρο. Ο αλ-Αμίν διαδέχθηκε τον πατέρα του αλ-Ρασίντ και συνέχισε την παράδοση της μετάφρασης κειμένων από τα ελληνικά, τα κινεζικά, τα σανσκριτικά, τα περσικά και τα συριακά.
οικος-2
Η κυκλική πόλη της Βαγδάτης

Ολόκληρη η συλλογή των βιβλίων μεταφέρθηκε στη Βαγδάτη, όπου ιδρύθηκε η ίδια βιβλιοθήκη, μόνο που αυτή τη φορά σε ένα τεράστιο παλάτι. Όλοι είχαν πρόσβαση σε αυτή και όλοι μπορούσαν να εκπαιδευτούν εκεί. Η βιβλιοθήκη και το έργο της υποστηρίχθηκαν απ’ όλους, ακόμη και από τους έμπορους και τους στρατιωτικούς. Ο καθένας μπορούσε να φέρει κάποια καινοτομία ή ένα νέο έγγραφο. Η κύρια δραστηριότητα ήταν η μετάφραση των κειμένων στα αραβικά, αλλά χρησιμοποιούνταν και για μελέτη. Πολλοί μηχανικοί και αρχιτέκτονες σε μεγάλα κατασκευαστικά προήλθαν από τον Οίκο της Σοφίας. Ήταν το ακαδημαϊκό κέντρο του ισλαμικού κόσμου.

Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του αλ-Μαμούν επενδύθηκαν τεράστια ποσά στη βιβλιοθήκη και τη διδασκαλία. Προσωπικά ο ίδιος οργάνωσε ομάδες μελετητών ώστε να κάνουν ερευνητικά έργα, προκειμένου να ικανοποιήσει τις προσωπικές διανοητικές ανάγκες του. Μερικά από τα προσωπικά έργα του ήταν η χαρτογράφηση του κόσμου, η επιβεβαίωση των στοιχείων της Αλμαγέστη (το μεγαλύτερο και σημαντικότερο αστρονομικό σύγγραμμα της Αρχαιότητας, η αυθεντία του οποίου διατηρήθηκε μέχρι τον 16ο αιώνα) και τον υπολογισμό του πραγματικού μεγέθους της Γης. Συμμετείχε, επίσης, σε ανασκαφές στις πυραμίδες της Γκίζας και ενθάρρυνε τους μελετητές να μελετήσουν την Αιγυπτιολογία.

Το έργο του Οίκου της Σοφίας συνεχίστηκε με τον ίδιο ρυθμό κατά τη διάρκεια της βασιλείας των διαδόχων του αλ-Μαμούν, του αλ-Μουτασίμ και του γιου του του αλ-Ουαθίκ, αλλά μειώθηκε σημαντικά όταν έγινε χαλίφης ο αλ-Μουταουακίλ, ο οποίος δεν ενδιαφερόταν για την επιστήμη και ανέστειλε όλες τις επιστημονικές εργασίες που πραγματοποιούνταν στον Οίκο της Σοφίας. Προώθησε μια πιο κυριολεκτική ερμηνεία του Κορανίου και της Χαντίθ και πίστευε ότι η ελληνική φιλοσοφία ήταν αντι-ισλαμική.

οικος-3
Η πολιορκία της Βαγδάτης από τον Ουλαγκού χαν

Ο χαρακτήρας της βιβλιοθήκης άλλαξε εντελώς. Αντί για μεταφράσεις επιστημόνων και φιλοσόφων, πλέον μεταφράζονταν και διδάσκονταν μόνο κλάδοι που σχετίζονται με το Ισλάμ. Το 1258, η πόλη λεηλατήθηκε και καταστράφηκε από τους Μογγόλους του στρατού του Ουλαγκού χαν. Μαζί και ο Οίκος της Σοφίας.

Αν και ο Πέρσης πολυμαθής και πολυγραφότατος συγγραφέας Nasir al-Din al-Tusi (ήταν αρχιτέκτονας, αστρονόμος, βιολόγος, χημικός, μαθηματικός, φιλόσοφος, γιατρός, φυσικός, επιστήμονας και θεολόγος) κατάφερε να σώσει περίπου 400.000 χειρόγραφα -τα οποία μετέφερε στην πόλη Maragheh πριν από την πολιορκία- τα υπόλοιπα βιβλία ρίχτηκαν στον ποταμό Τίγρη. Το πως καταστράφηκαν τόσα πολλά βιβλία δεν είναι γνωστό, αλλά έχει γραφτεί ότι ο ποταμός μαυρίσει από το μελάνι τους.

 

ΠΗΓΗ: https://www.pronews.gr/

Advertisements

Η φυλή Τουαρέγκ: Ένας Αφρικάνικος Ισλαμικός Πολιτισμός με ήθη τόσο πρωτοποριακά κ’ Γυναικεία χειραφέτηση που σχεδόν αδύνατον να συναντήσουμε ακόμα και στις πλέον προοδευτικές κοινωνίες του Δυτικού Πολιτισμού

Η φυλή Τουαρέγκ: Ένας Αφρικάνικος Ισλαμικός Πολιτισμός με ήθη τόσο πρωτοποριακά κ’ Γυναικεία χειραφέτηση που σχεδόν αδύνατον να συναντήσουμε ακόμα και στις πλέον προοδευτικές κοινωνίες του Δυτικού Πολιτισμού. (Αναδημοσίευση από http://www.alexiptoto.com/)

 H φυλή που θεωρείται σύμφωνα με το national geographic, η πιο όμορφη του πλανήτη!
H φυλή που θεωρείται σύμφωνα με το national geographic, η πιο όμορφη του πλανήτη!

Γι

Για αιώνες οι νομάδες Τουαρέγκ διασχίζουν τη Σαχάρα. Παρότι έχουν ασπαστεί το Ισλάμ υιοθετούν μια πάρα πολύ πιο χαλαρή εκδοχή του και η κοινωνία τους θα μπορούσε από κάποιες απόψεις να χαρακτηριστεί πιο προοδευτική από αρκετές δυτικές.

Τ-13

Οι άνδρες της φυλής είναι γνωστοί ως «οι μπλε άνδρες της Σαχάρα» από το χρώμα των υφασμάτων τα οποία τυλίγουν γύρω από τα κεφάλια τους.

Τ-11

Πίσω από τον παραδοσιακό τρόπο ζωής τους, η κουλτούρα τους είναι τόσο προοδευτική που θα μπορούσε να κάνει ορισμένους Δυτικούς να κοκκινίσουν.

Τ-10

Το πιο εντυπωσιακό είναι πως παρότι η φυλή έχει προσχωρήσει στο Ισλάμ έχει κρατήσει αναλλοίωτα πολλά έθιμά της που δεν θα ήταν αποδεκτά στον ευρύτερο μουσουλμανικό κόσμο.

Τ-9

Για παράδειγμα η υποχρέωση να είναι το πρόσωπο καλυμμένο υπάρχει αλλά αφορά τους άνδρες και όχι τις γυναίκες. Η φωτογράφος Henrietta Butler, που γοητεύτηκε από τους Τουαρέγκ από την πρώτη φορά που τους ακολούθησε στην έρημο το 2001, μια φορά ρώτησε γιατί συνέβαινε αυτό. Η απάντηση που της έδωσαν οι άνδρες ήταν πως οι γυναίκες είναι όμορφες και εκείνοι θέλουν να βλέπουν τα πρόσωπά τους.

Τ-8

Πριν το γάμο της η γυναίκα έχει δικαίωμα σε προγαμιαίες σχέσεις και πολλαπλούς εραστές. «Τα νεαρά κορίτσια έχουν τις ίδιες ελευθερίες που θεωρούνται δεδομένες στα αγόρια», εξηγεί η Butler στη Daily Mail.

Τ-3

Οι άνδρες Tuareg έχουν το δικαίωμα να μπουν στη σκηνή όπου κοιμάται η γυναίκα που ποθούν– όχι από το μπροστινό άνοιγμα, πάντως- ενώ η… καμήλα τους περιμένει απ’ έξω! Έτσι περνούν τη νύχτα μαζί ενώ η οικογένεια της κοπέλας- όλοι μοιράζονται την ίδια σκηνή- προσποιείται διακριτικά πως δεν την αφορά αυτό που συμβαίνει.

Τ-7

Αν η γυναίκα την επόμενη ημέρα επιλέξει να υποδεχθεί έναν άλλο άνδρα, είναι δικαίωμά της.

Τ-6

Υπάρχει ωστόσο ένας κώδικας συμπεριφοράς άγραφος και απαραβίαστος. Η ιδιωτικότητα– ακόμα και σε αυτή τη μορφή ζωής όπου κανείς δεν είναι σχεδόν ποτέ μόνος του- είναι σημαντική εδώ και αιώνες. Οι κανόνες της ευγένειας επιβάλλουν ο εραστής να φύγει από την τέντα της κοπέλας πριν το ξημέρωμα.

«Οι Tuareg είναι απίστευτα διακριτικοί. Όλα γίνονται με την απόλυτη διακριτικότητα και τον απόλυτο σεβασμό», εξηγεί η φωτογράφος.

Τ-2

Οι ελεύθερες σεξουαλικές σχέσεις έχουν ως αποτέλεσμα τα κορίτσια να παντρεύονται σε μεγαλύτερες ηλικίες από το συνηθισμένο, γύρω στα 20. Για να παντρευτούν οι άνδρες τις γοητεύουν με… ποίηση, αφιερώνοντας ώρες στη λεκτική αποπλάνησή τους. Εν αντιθέσει με άλλες ισλαμικές κοινωνίες όπου τα κορίτσια δεν δικαιούνται να μορφωθούν, οι γυναίκες Tuareg γνωρίζουν τη δική τους γραφή, που διδάσκεται από μάνα σε κόρη, και ανταποδίδουν τα δικά τους ποιητικά πονήματα. «Υπάρχει πολύς ρομαντισμός», τονίζει η Butler.

Τ-4

Μετά το γάμο οι γυναίκες δεν χάνουν καμία από τις «εξουσίες» που είχαν πριν και δεν περιορίζονται στην προετοιμασία φαγητού και την ανατροφή των παιδιών. Το σπίτι και τα ζώα της οικογένειας θεωρούνται δικά της- και ειδικά τα ζώα είναι ανεκτίμητος πόρος για τους Tuareg στη Σαχάρα.

Οι γάμοι των Tuareg είναι πιθανό να καταλήξουν σε διαζύγιο. Όταν αυτό συμβεί, η γυναίκα κρατά τη σκηνή και τα ζώα και συνήθως είναι εκείνη που παίρνει και την απόφαση για διαζύγιο.

Τα προγαμιαία συμβόλαια είναι πολύ συνηθισμένη πρακτική και συχνά έχουν ως αποτέλεσμα οι άνδρες να επιστρέφουν στη… σκηνή της μαμάς τους μόνο με την καμήλα τους.

Μάλιστα για να ενημερωθούν οι υπόλοιποι άνδρες πως μια γυναίκα είναι και πάλι ελεύθερη συνηθίζονται τα… πάρτι διαζυγίων!

Δεν πρόκειται ωστόσο για μια μητριαρχική κοινωνία. Οι άνδρες εξακολουθούν να είναι αυτοί που συζητούν «πολιτικά». Πολλές φορές όμως άνδρες και γιοι συμβουλεύονται τις γυναίκες και τις μαμάδες τους, έτσι συχνά εκείνες κινούν τα νήματα στο παρασκήνιο.

Τ-5

Ίσως το  πιο παράδοξο χαρακτηριστικό τους είναι πως θεωρείται πολύ αγενές ένας άνδρας να τρώει μπροστά σε μια γυναίκα με την οποία δεν μπορεί να έχει σεξουαλική σχέση ή σε γυναίκα που είναι μεγαλύτερή του. Η μεγαλύτερη ντροπή είναι να φάει μπροστά στην πεθερά του.

Οι Tuareg δεν παραπονιούνται ποτέ ούτε καταδέχονται την αυτολύπηση. «Θεωρείται ντροπή. Θα κάνουν τα πάντα για να διατηρήσουν την αξιοπρέπειά τους, θα υποφέρουν», λέει η Butler. «Αν δεν τους προσφερθεί νερό δεν θα το ζητήσουν ποτέ, ακόμα κι αν διψούν».

Ίσως γι’ αυτό το λόγο η φιλοξενία τους θεωρείται θρυλική. Δεν αμελούν ποτέ να προσφέρουν νερό και οι ταξιδιώτες που συναντούν τυγχάνουν υποδοχή βασιλιά.

Τ-1

 

Οι Tuareg που ζουν στη νοτιοδυτική Λιβύη αντιμετωπίζουν πλέον μια νέα απειλή, το ISIS, ενώ εκείνοι που ζουν στο Μάλι, τον Νίγηρα και τη βόρεια Νιγηρία βρίσκονται αντιμέτωποι με την άνοδο της Μπόκο Χάραμ.

Παράλληλα παρατηρείται μια γενική πολιτισμική αλλαγή και η Butler δεν παραλείπει να επισημάνει πως ολοένα και περισσότερες γυναίκες φορούν hijab.

 

ΠΗΓΗ: http://www.alexiptoto.com/

 

 

Όταν η Δύση γνώριζε το Μεσαίωνα, οι Άραβες παρήγαγαν Πολιτισμό

Oι Δυτικοί πιστεύουν ότι στα «σκοτεινά χρόνια» ο πολιτισμός σταμάτησε. Όμως το Ισλάμ τότε γνώριζε την ακμή του. Kαι η ανθρωπότητα του χρωστάει πολλά…

Μεσαίωνας στη Δύση, Αναγέννηση στην Ανατολή…

ΑΒΙΚΕΝΝΑΣ, ΣΠΟΥΔΑΙΟΣ ΑΡΑΒΑΣ ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ
ΑΒΙΚΕΝΝΑΣ, ΣΠΟΥΔΑΙΟΣ ΑΡΑΒΑΣ ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ

  ΕΝΑ ΑΡΘΡΟ ΤΟΥ    ΡΟΥΣΣΟΥ ΒΡΑΝΑ

Χίλια χρόνια Ιστορίας, από το 500 έως το 1500 μ.X., που ωστόσο έμειναν στο σκοτάδι. Κι όμως, αυτά τα χρόνια έκρυβαν έναν κόσμο επιστημόνων και εφευρετών, στους οποίους χρωστάμε από τον καφέ μέχρι το σαπούνι.
Πώς να φωτίσουμε εκείνα τα «σκοτεινά χρόνια»; Σε αυτό το ερώτημα φαίνεται να απαντάει η έκθεση που εγκαινιάστηκε στο Μουσείο Επιστημών του Μάντσεστερ, με τίτλο «1.001 εφευρέσεις για να γνωρίσουμε τη μουσουλμανική μας κληρονομιά». Πρόκειται για εφευρέσεις και ανακαλύψεις που επηρέασαν και συνετέλεσαν στην πρόοδο του δυτικού κόσμου. Μια τεράστια συλλογή, που περιλαμβάνει από τον καφέ μέχρι το σαπούνι, από χειρουργικά όργανα μέχρι τους αριθμούς, από την πένα γραφής μέχρι τους ανεμόμυλους, από τις ενέσεις μέχρι το σκάκι.
H έκθεση.

Όλα αυτά θεωρούμε σήμερα δεδομένο πως ανήκουν στο δικό μας πολιτισμό, όμως προέρχονται από ένα Ισλάμ που δεν μοιάζει με το σημερινό. «Πολλοί Ευρωπαίοι και Αμερικανοί πιστεύουν πως ο Μεσαίωνας υπήρξε μια μακρά περίοδος στασιμότητας, στην οποία ο πολιτισμός, οι επιστήμες και η πρόοδος επιβραδύνθηκαν ή ανακόπηκαν, γι’ αυτό μιλάνε για «σκοτεινά χρόνια«», λέει στην εφημερίδα «Ρεπούμπλικα» ο Σαλίμ Αλ Χασάνι, καθηγητής της Ισλαμικής Ιστορίας και ένας από τους εφόρους της έκθεσης. «Όμως, εκείνη την εποχή, από το 500 έως το 1500 μ.X., ο ισλαμικός κόσμος έδωσε έναν τεράστιο όγκο ανακαλύψεων, οι οποίες έκαναν πιο πλούσια ολόκληρη την ανθρωπότητα. Με αυτή την έκθεση ελπίζουμε να αναδείξουμε τον πλούτο εκείνων των χιλίων ετών που θεωρούνται χαμένα και να γνωστοποιήσουμε τη συμβολή των μουσουλμάνων στην κοινή μας εξέλιξη, με την ελπίδα πως αυτό θα μπορέσει να γίνει μια γέφυρα για να κατανοήσουμε πόσο στενά είναι δεμένοι μεταξύ τους οι διαφορετικοί πολιτισμοί και οι κουλτούρες στην Ιστορία». Με την υποστήριξη του βρετανικού υπουργείου Παιδείας, η έκθεση συνοδεύεται από ένα βιβλίο, μια ιστοσελίδα στο Ίντερνετ όπου μπορεί όποιος θέλει να στείλει τα σχόλιά του και ένα επιμορφωτικό πρόγραμμα, που οι δάσκαλοι μπορούν να «κατεβάσουν» δωρεάν από την ιστοσελίδα.
Απάντηση στην κρίση με τα σκίτσα του Μωάμεθ
H έκθεση, που θα μείνει στο Μάντσεστερ μέχρι τις 6 Ιουνίου, πριν αρχίσει να περιοδεύει σε άλλες περιοχές της Βρετανίας, υποδιαιρείται σε διάφορες θεματικές ενότητες: σπίτι, σχολείο, αγορά, νοσοκομείο, πόλη, κόσμος, σύμπαν. Σε καθεμιά από αυτές τις ενότητες μπορεί κανείς να δει εφευρέσεις και ανακαλύψεις που γεννήθηκαν σε ισλαμικές χώρες ή τελειοποιήθηκαν σε αυτές. Τον καφέ, ας πούμε, που σύμφωνα με την παράδοση ανακαλύφθηκε τυχαία από Αιθίοπες αιγοβοσκούς – όταν παρατήρησαν πως τα κατσίκια τους έμειναν ξάγρυπνα μια ολόκληρη νύχτα αφού βόσκησαν από ένα φυτό -, τον έπιναν περίπου όπως τον πίνουμε εμείς σήμερα οι σουφιστές της Υεμένης για να παρατείνουν τη διάρκεια της προσευχής τους και τον δέκατο πέμπτο αιώνα έφτασε στη Μέκκα και την Τουρκία, από όπου το 1645 εξήχθη στη Βενετία. Ή τον πρώτο σκοτεινό θάλαμο, πρόδρομο της φωτογραφικής μηχανής, που κατασκευάστηκε τον δέκατο αιώνα από τον Άραβα μαθηματικό, αστρονόμο και φυσικό Ιμπν Αλ Χαϊτάμ. Ή ακόμη το σκάκι, που πρωτοεμφανίστηκε στην Περσία. Και το σαπούνι και το σαμπουάν, τα οποία χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι και κατόπιν ολόκληρος ο αραβικός κόσμος. Κάτι που ενοχλούσε ιδιαίτερα τους μουσουλμάνους όταν ήρθαν για πρώτη φορά σε επαφή με τους σταυροφόρους, ήταν πως βρωμούσαν πολύ, επειδή δεν πλένονταν όπως αυτοί.
Μολονότι η έκθεση του Μάντσεστερ είχε προγραμματιστεί πολύ πριν ξεσπάσει η κρίση με τα «βλάσφημα σκίτσα» του προφήτη Μωάμεθ, λέει ο καθηγητής Αλ Χασάνι, θα μπορούσε να θεωρηθεί μια απάντηση σε αυτή την κρίση: «Ο λόγος, που όποτε ξεσπάει μια διαμάχη με το Ισλάμ, χειραγωγείται τόσο εύκολα από τους εξτρεμιστές της μιας και της άλλης πλευράς, είναι η γενική άγνοια. Αν μάθουμε πόσο στενά είμαστε δεμένοι μεταξύ μας μέσα από την Ιστορία, αυτό θα είναι η μεγαλύτερη ανακάλυψη που θα έχει γίνει εφικτή μέσα από αυτή την έκθεση».

 

Σεραφείμ Φυντανίδης : «Το ξύπνημα ενός ξεχασμένου Ισλάμ»

Αναδημοσιεύουμε το συγκεκριμένο άρθρο του Σ. Φυντανίδη, όχι σαν άρθρο επικαιρότητας (εξάλλου έχει γραφτεί πριν ενάμισι χρόνο), αλλά γιατί οι αναφορές του στη συμβολή των Αράβων στον πολιτισμό παραμένουν διαχρονικά επίκαιρες

 

Σεραφείμ Φυντανίδης : «Το ξύπνημα ενός ξεχασμένου Ισλάμ»

 

ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΑΠΟ: περιοδικό «Επίκαιρα» στις 3/3/11

|ΑΡΑΒΕΣ

 

Αυτά που συμβαίνουν τον τελευταίο καιρό…

στις αραβικές χώρες –Αίγυπτο, Λιβύη, Τυνησία, Μαρόκο, Μπαχρέιν, Υεμένη– είναι στην κυριολεξία πρωτόφαντα. Λαϊκές εξεγέρσεις και, μάλιστα, χωρίς αρχηγό, αλλά με πληροφοριοδότη και υποκινητή το Διαδίκτυο! Εξεγέρσεις ή, αν θέλετε, επαναστάσεις χωρίς όπλα, αλλά με δεκάδες ή και εκατοντάδες νεκρούς, που έως τώρα έχουν καθαιρέσει ισόβιους δικτάτορες και απειλούν άλλους.

Θα έλεγε κανείς ότι ο αραβικός – ισλαμικός κόσμος ζει τώρα αυτά που έζησε η Ευρώπη πριν από τρεις αιώνες: Γαλλική Επανάσταση, Διαφωτισμός, Ρωσική Επανάσταση, καθαίρεση βασιλιάδων και δικτατόρων. Εκείνα τα χρόνια, το Ισλάμ και οι Άραβες βρίσκονταν σε κατάσταση παρακμής. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία, που είχε διαδεχθεί την αραβική κυριαρχία, κατέρρεε. Άγγλοι, Γάλλοι και άλλοι άρπαζαν σιγά σιγά περιοχές της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής. Η αποικιοκρατία στο αποκορύφωμά της, και ο αραβοϊσλαμικός κόσμος ήταν ανίκανος να αντιδράσει.

Κι όμως αυτός ο κόσμος κάποτε θριάμβευε. Με όπλο πνευματικό το Κοράνι, ξύπνησε, ενώθηκε γύρω στον 6o αιώνα και άρχισε πολύ γρήγορα να κατακτά εδάφη από την Περσία έως τη Βόρεια Αφρική, ακόμα και την Ισπανία. Ήταν μια περίοδος λάμψης και πολιτισμού επτά αιώνων, από τον 6ο έως το 13ο. Ενώ η Ευρώπη βούλιαζε στο Μεσαίωνά της, οι Άραβες ανέπτυσσαν τη φιλοσοφία, τις τέχνες και τις επιστήμες. Μελετούσαν τον Αριστοτέλη, τον μετέφραζαν στα αραβικά και τα λατινικά και είναι αυτοί που τον διέδωσαν στην Ευρώπη, όπως και άλλους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς.

πως σημειώνει ο περίφημος Γάλλος ιστορικός της φιλοσοφίας του Ισλάμ Λεόν Γκοτιέ: «Τον 8ο και 9ο αιώνα, οι Αβασίδες χαλίφηδες της Βαγδάτης ευνόησαν τη διάδοση των ελληνικών επιστημών και της ελληνικής φιλοσοφίας στο μουσουλμανικό κόσμο χάρη σε έναν οργασμό μεταφράσεων που τις εκπονούσαν χριστιανοί νεστοριανοί», αυτοί που είχαν εκδιωχθεί από την Κωνσταντινούπολη ως αιρετικοί.

Ένας άλλος σπουδαίος Γάλλος μελετητής του μουσουλμανικού πολιτισμού, ο Φερνάν Μπροντέλ, στο βιβλίο του Γραμματική των

Φ. Μπρωντέλ, ένας από τους μεγαλύτερους Ιστορικούς του 20ου αιώνα
Φ. Μπρωντέλ, ένας από τους μεγαλύτερους Ιστορικούς του 20ου αιώνα

Πολιτισμών (έκδοση στα ελληνικά του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης) σημειώνει: «Σε αυτούς τους χρυσούς αιώνες, η κορωνίδα του μουσουλμανικού πολιτισμού είναι η τεράστια επιτυχία που γνώρισε στον επιστημονικό τομέα και, παράλληλα, η εξαιρετικά σημαντική αναβίωση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Οι επιτυχίες αυτές δεν είναι οι μόνες, αρκεί να σκεφτούμε την ισλαμική λογοτεχνία, αλλά επισκιάζουν όλες τις άλλες».

Ιδού μια σύντομη αναδρομή σ’ αυτές τις επιτυχίες.

• Στην επιστήμη Οι Άραβες δημιούργησαν την τριγωνομετρία και την άλγεβρα. Στην τριγωνομετρία εφηύραν το ημίτονο, την εφαπτομένη. Οι αρχαίοι Έλληνες μετρούσαν τη γωνία μόνο με βάση τη χορδή του εγγεγραμμένου κύκλου: Το ημίτονο είναι το ήμισυ αυτής της χορδής. Το 820 μ.Χ. ο μαθηματικός αλ-Χουρασάμι δημοσιεύει μια πραγματεία της άλγεβρας που φτάνει ως τις δευτεροβάθμιες εξισώσεις. Το 16ο αιώνα το βιβλίο του θα μεταφραστεί στα λατινικά και θα μυήσει τη Δύση στην άλγεβρα. Αργότερα, μουσουλμάνοι αλγεβριστές θα λύσουν διτετράγωνες εξισώσεις!

Οι Άραβες δημιούργησαν την τριγωνομετρία και την άλγεβρα. Στην τριγωνομετρία εφηύραν το ημίτονο, την εφαπτομένη. Οι αρχαίοι Έλληνες μετρούσαν τη γωνία μόνο με βάση τη χορδή του εγγεγραμμένου κύκλου: Το ημίτονο είναι το ήμισυ αυτής της χορδής. Το 820 μ.Χ. ο μαθηματικός αλ-Χουρασάμι δημοσιεύει μια πραγματεία της άλγεβρας που φτάνει ως τις δευτεροβάθμιες εξισώσεις. Το 16ο αιώνα το βιβλίο του θα μεταφραστεί στα λατινικά και θα μυήσει τη Δύση στην άλγεβρα. Αργότερα, μουσουλμάνοι αλγεβριστές θα λύσουν διτετράγωνες εξισώσεις!

Να προσθέσουμε ότι υπήρχαν τότε και καταπληκτικοί γεωγράφοι και αστρονόμοι, που είχαν στη διάθεσή τους αστεροσκοπεία και σπουδαία όργανα όπως ο αστρολάβος. Άλλοι διέπρεψαν στην οπτική, στη χημεία –παρασκευή αλκοόλης με απόσταξη, παρασκευή ελιξιρίων και θειικού οξέος–, στη φαρμακευτική – πάνω από το 50% των φαρμάκων που θα χρησιμοποιήσει αργότερα η Δύση προέρχεται από εκείνο το Ισλάμ: σένα, ρεβέντι, ταμαρίν, εμετικά κάρυα, κρεμέζι, καμφορά, σιρόπια, μαντζούνια, έμπλαστρα, πομάδες, αλοιφές, αποσταγμένο νερό και πολλά άλλα. Ανάλογα επιτεύγματα και στην ιατρική. Ο Αιγύπτιος Ιμπ αν-Ναφίς ανακάλυψε τη μικρή πνευμονική κυκλοφορία του αίματος τρεις αιώνες πριν από τους Δυτικούς.

• Στις τέχνες Ο ισλαμοαραβικός κόσμος δημιούργησε καταπληκτικά αρχιτεκτονικά στολίδια σε ανάκτορα, τεμένη, σχολές – όχι μόνο στη Βαγδάτη. Στην ποίηση ανέδειξε εκλεπτυσμένους λυρικούς ποιητές, όπως ο Μουσούρι, ο Φαρούχι, ο Μαντσέχρι, ο Φιρντουσί και, κυρίως, ο Ομάρ Καγιάμ, που θεωρείται μια από τις μεγαλύτερες μορφές της νεοπερσικής λογοτεχνίας. Να προσθέσουμε τους Πέρσες ποιητές Σααντί, Κεχαφίζ και τον Τζελαλεντίν Ρουμ, συγγραφέα ενός μακροσκελέστατου ποιήματος, του «Μασναβί-ιΜα’νάβι» («Πνευματικού Ποιήματος»). Ο χώρος δεν επαρκεί για να σημειώσουμε πάρα πολλά ονόματα τέτοιων ποιητών, αλλά και μουσικών.

Ο ισλαμοαραβικός κόσμος δημιούργησε καταπληκτικά αρχιτεκτονικά στολίδια σε ανάκτορα, τεμένη, σχολές – όχι μόνο στη Βαγδάτη. Στην ποίηση ανέδειξε εκλεπτυσμένους λυρικούς ποιητές, όπως ο Μουσούρι, ο Φαρούχι, ο Μαντσέχρι, ο Φιρντουσί και, κυρίως, ο Ομάρ Καγιάμ, που θεωρείται μια από τις μεγαλύτερες μορφές της νεοπερσικής λογοτεχνίας. Να προσθέσουμε τους Πέρσες ποιητές Σααντί, Κεχαφίζ και τον Τζελαλεντίν Ρουμ, συγγραφέα ενός μακροσκελέστατου ποιήματος, του «Μασναβί-ιΜα’νάβι» («Πνευματικού Ποιήματος»). Ο χώρος δεν επαρκεί για να σημειώσουμε πάρα πολλά ονόματα τέτοιων ποιητών, αλλά και μουσικών.

• Στη φιλοσοφία Με βάση τον Αριστοτέλη, αναπτύσσεται φιλοσοφικό ρεύμα μεγάλης διάρκειας με πέντε βασικούς πρωταγωνιστές: τον Αβικέννα, τον Αβερρόη, τον αλ-Κίντι, τον αλ-Γκαζάλι και τον αλ-Φαραμπί. Όλοι αυτοί είναι πανεπιστήμονες. Ασχολούνται όχι μόνο με τη φιλοσοφία, αλλά και με την αστρονομία, τη χημεία, τα μαθηματικά, την ιατρική, την ποίηση. Το σημαντικό είναι, όπως παρατηρεί ο Μπροντέλ, ότι η ελληνική επίδραση είναι αυτή που προσδίδει εσωτερική ενότητα στη μουσουλμανική φιλοσοφία. Ο

ΑΒΕΡΡΟΗΣ, σχολιαστής του Αριστοτέλη και από τους μεγαλύτερους Άραβες  Φιλόσοφους
ΑΒΕΡΡΟΗΣ, σχολιαστής του Αριστοτέλη και από τους μεγαλύτερους Άραβες Φιλόσοφους

 σημειώνει στο βιβλίο του Περί φυσικής ακροάσεως ότι ο Αριστοτέλης είναι αυτός που θεμελίωσε τη Λογική, τη Φυσική και τη Μεταφυσική.

Με βάση τον Αριστοτέλη, αναπτύσσεται φιλοσοφικό ρεύμα μεγάλης διάρκειας με πέντε βασικούς πρωταγωνιστές: τον Αβικέννα, τον Αβερρόη, τον αλ-Κίντι, τον αλ-Γκαζάλι και τον αλ-Φαραμπί. Όλοι αυτοί είναι πανεπιστήμονες. Ασχολούνται όχι μόνο με τη φιλοσοφία, αλλά και με την αστρονομία, τη χημεία, τα μαθηματικά, την ιατρική, την ποίηση. Το σημαντικό είναι, όπως παρατηρεί ο Μπροντέλ, ότι η ελληνική επίδραση είναι αυτή που προσδίδει εσωτερική ενότητα στη μουσουλμανική φιλοσοφία. Ο Αβερρόης σημειώνει στο βιβλίο του ότι ο Αριστοτέλης είναι αυτός που θεμελίωσε τη Λογική, τη Φυσική και τη Μεταφυσική.

Πολλά από τα αρχαία κείμενα, όχι μόνο του Αριστοτέλη, μεταφράστηκαν από τα ελληνικά στα αραβικά και μετά στα λατινικά από τους Άραβες που έμειναν στην Ισπανία από τον 8ο έως το 13ο αιώνα (Κόρντοβα, Γρανάδα, Σεβίλλη), κι έτσι πέρασαν στην Ευρώπη, που άρχισε να ξυπνάει από το δικό της Με­σαίωνα.

στερα, ήρθε ο μουσουλμανικός Μεσαίωνας. Ήρθαν οι Οθωμανοί, που διαδέχτηκαν τους Άραβες και μπορεί να θεμελίωσαν μια τεράστια αυτοκρατορία, πολυεθνική είναι η αλήθεια, αλλά στον πνευματικό τομέα και τις επιστήμες πήραν μηδέν. Ενώ η Δυτική Ευρώπη ζούσε την Αναγέννηση, το Διαφωτισμό και τη Βιομηχανική Επανάσταση και είχε ανοίξει νέους δρόμους προς την αμερικανική ήπειρο, τη Νότια Αφρική και την Άπω Ασία, ο μουσουλμανικός κόσμος μαράζωνε και υποτασσόταν στους Ευρωπαίους και αργότερα τους Αμερικανούς, καθώς αυτό που είχε να τους προσφέρει δεν ήταν η φιλοσοφία, οι τέχνες και οι επιστήμες, αλλά το πετρέλαιο, οι πολύτιμοι λίθοι και άλλα σχετικά.

Φαίνεται, λοιπόν, ότι τώρα ο αραβομουσουλμανικός κόσμος ξυπνά από το Μεσαίωνά του. Και επιχειρεί να κάνει αυτό που άρχισε να κάνει η Δύση από το 18ο αιώνα: Επανάσταση εναντίον των δικτατόρων. Επανάσταση εκ των κάτω, από το λαό. Χωρίς ηγέτες – Ροβεσπιέρους, Λένιν, Μπολιβάρ, Τσε Γκεβάρα ή και Ρήγα Φεραίο. Ίσως γιατί κουβαλάει πίσω του μια σπουδαία πνευματική κληρονομιά, την οποία αποσιώπησε η Δύση, μολονότι κέρδισε πολλά από αυτή την κληρονομιά. Όμως, όπως και να το κάνουμε, αυτή η πνευματική κληρονομιά είναι καταγεγραμμένη στο ιστορικό υποσυνείδητο των Αράβων και τους οδηγεί σε νέους καιρούς, σε νέους αγώνες. Μακάρι οι τωρινοί τους ηγέτες να το καταλάβουν για να μην οδηγήσουν αυτό τον κόσμο στην αυτοκαταστροφή. Το ίδιο να καταλάβουν και οι Δυτικοί, ιδίως οι Αμερικανοί, που δυστυχώς αγνοούν την Ιστορία. Διότι δεν είναι όλα πετρέλαιο.

 

 

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Επίκαιρα» στις 3/3/11

ΕΥΡΩΠΗ: Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΗΣ ΟΠΤΙΚΗΣ/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΑΡΑΒΩΝ

                                                                                                  ΟΠΤΙΚΗ

                                                                     ΤΟ ΠΕΔΙΟ ΤΗΣ ΟΠΤΙΚΗΣ

 ΟΠΤΙΚΗ   Η παρόμοια με τη σημερινή οπτική επιστήμη, κατά τον Μεσαίωνα ονομάζονταν προοπτική. Τα θέματα που πραγματεύονταν ήταν: η φύση και διάδοση του φωτός & του χρώματος, οι οφθαλμοί & όραση, οι ιδιότητες των καθρεφτών & των διαθλαστικών επιφανειών, και τα μετεωρολογικά φαινόμενα που σχετίζονται με το φως. Αντίθετα από τη σημερινή μαθηματικοποιημένη οπτική, η μεσαιωνική οπτική επιδίωκε μια ενοποιημένη προσέγγιση η οποία εσωμάτωνε τη μαθηματική, φυσική, βιολογική, ψυχολογική και επιστημολογική διάσταση της διαδικασίας της οπτικής αντίληψης

Αυτή η ολιστική προσέγγιση έχει τις ρίζες της στην ελληνική Αρχαιότητα, κατά την οποία κοινός τόπος όλων των θεωριών της όρασης ήταν ότι απαιτείται κάποιας μορφής επαφή ανάμεσα στο ορατό αντικείμενο και το οπτικό όργανο, το μάτι, διότι μόνο έτσι μπορούσε κάτι να γίνει αντιληπτό. Συνεπώς, κύριο φιλοσοφικό & επιστημονικό πρόβλημα στην Αρχαιότητα ήταν η σύνδεση της αίσθησης με το αισθητό κατά τον αμεσότερο δυνατό τρόπο. Η επίλυση του προβλήματος προϋπόθετε όχι μόνο ένα ενιαίο τρόπο επαφής του οφθαλμού με το αντικείμενο αλλά και μια άμεση σύνδεση με την οπτική αντίληψη.

     Οι λύσεις που δόθηκαν ταξινομούνται σε τρεις κατηγορίες:

  1. Θεωρίες εισροής ή πρόσληψης.

  2. Θεωρίες εκροής ή εκπήγασης.

  3. Θεωρίες με έμφαση στο παρεμβαλλόμενο μέσο.

 

    1. ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΤΗΣ ΟΠΤΙΚΗΣ

Ατομιστές (εισροής): Υπεύθυνη για την αποκατάσταση της επαφής με το μάτι θεωρούνταν μια υλική απορροή από το αντικείμενο 

Ευκλείδης
Ευκλείδης

. Είδωλα(ή «μεμβράνες ατόμων») του αντικειμένου εισέρχονταν στο μάτι και έθεταν σε κίνηση τη διαδικασία της αντίληψης και της σκέψης

Πλατωνική θεώρηση (εκροής ή εκπήγασης): η όραση οφείλεται σε μια υλική «οπτική φωτιά» η οποία εκρέει από το μάτι και, ως ενιαίο ομογενές σώμα, επεκτείνεται μέχρι το ορατό αντικείμενο. Η υλική εκπήγαση από το μάτι αποτελεί το όργανο της όρασης, με το οποίο ερευνά το χώρο (παρομοίωση εκροής με το μπαστούνι ενός τυφλού).

Ευκλείδης (εκροής ή εκπήγασης): Στο έργο του Οπτικά η θεωρία εκροής βρίσκει γεωμετρική έκφραση. Η εκροή διαδίδεται ευθύγραμμα και παίρνει τη μορφή ενός γεωμετρικού κώνου που εκπηγάζει από το κέντρο του οφθαλμού. Στην μαθηματικοποιημένη πραγμάτευση του Ευκλέιδη για την όραση, αποκλείονται σχεδόν όλες οι όψεις της όρασης που δεν ανάγονται στη γεωμετρία.

Πτολεμαίος(εκροής ή εκπήγασης): Διάδοχος του Ευκλείδη που στην παράδοση της γεωμετρικής οπτικής, αλλά στη δική του ανάλυση συμπεριλαμβάνει στοιχεία φυσιολογίας & ψυχολογίας της όρασης και αναπτύσσει μια θεωρία διοπτρικής όρασης στην οποία λάμβανε υπόψη στοιχεία ανατομίας του οφθαλμού.

Αριστοτέλης (εισροής): Συναντάμε προσεκτική & συστηματική θεώρηση της όρασης. Δέχεται την ανάγκη ύπαρξης υλικού διαμέσου, που μεσολαβεί ανάμεσα στο ορατό αντικείμενο και την ανθρώπινη αντίληψη. Δεν δέχεται τη θεωρία απορροής ούτε από το μάτι, ούτε από το οπτικό αντικείμενο, γι’ αυτό δίνει έμφαση στην αναγκαιότητα και τη λειτουργία του παρεμβαλλόμενου μέσου. Διατυπώνει ορισμούς της διαφάνειας, του φωτός και του χρώματος. Το μάτι μετέχει στην ιδιότητα της διαφάνειας, συνεπώς επηρεάζεται από χρώμα & φως. Στις ψυχολογικές πραγματείες του, που αποτελούσαν αντικείμενο συστηματικής μελέτης τον Μεσαίωνα, περιγράφει τα στάδια διαδικασίας της αντίληψης: η οπτική αντίληψη αποτελεί μια ομογενή αλυσίδα αίτιων & αιτιατών, στην οποία οφθαλμοί & εξωτερικό μέσο αποτελούν κρίκους δια μέσου των οποίων οι κινήσεις (με την έννοια της μεταβολής) μεταφέρονται στην ανθρώπινη διάνοια

Στωικοί (παρεμβαλλόμενο μέσο): Λύση στο πρόβλημα της οπτικής αντίληψης βασίστηκε στην έννοια του οπτικού πνεύματος, το οποίο εκρέει από το ηγεμονικόν, την έδρα τη συνείδησης, προς το μάτι και ενεργοποιεί τον αέρα έξω από το μάτι. Όταν ο ενεργοποιημένος αέρας φωτιστεί από τον ήλιο, αποκαθίσταται η επαφή με το οπτικό αντικείμενο. (201)

Γαληνός και Ιπποκράτης, ιταλική τοιχογραφία
Γαληνός και Ιπποκράτης, ιταλική τοιχογραφία

  Γαληνός (παρεμβαλλόμενο μέσο): Επεξεργάστηκε και διόρθωσε τη στωική φιλοσοφία, προσθέτοντας επίσης πολλές λεπτομέρειες από την ανατομία & φυσιολογία (το πνεύμα μεταφέρεται στους οφθαλμούς από το κοίλο οπτικό νεύρο και ότι η έδρα της όρασης εντοπίζεται στον κρυσταλλικό χυμό (το φακό) του ματιού, που είναι ευαίσθητος στο φως & χρώμα). (201-202)

Πέρα από την ταξινόμηση των τριών αρχαίων θεωριών, μπορούμε να διακρίνουμε αυτές τις θεωρίες με βάση την προσέγγισή τους στο ζήτημα της όρασης. :

  1. Θεωρία εκροής του Ευκλείδη, ήταν μαθηματικοποιημένη με σκοπό να παράσχει γεωμετρική εξήγηση της χωρικής μας αντίληψης.

  2. Θεωρίες εισροής, είτε στην ατομιστική είτε στην αριστοτελική εκδοχή τους, αποσκοπούν σε μια αιτιακή φυσική εξήγηση της όρασης.

  3. Θεωρία του παρεμβαλόμενου μέσου του Γαληνού, αφορούσε κυρίως την ανατομία του οφθαλμού και τη φυσιολογία της όρασηςαναπτύχθηκε από ένα γιατρό, για να καλύψει ιατρικά κριτήρια & ανάγκες.

 

    1. ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΟΠΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ

ΑΛΧΑΖΕΝ
ΑΛΧΑΖΕΝ

   9Ο αι. στην αραβική επιστήμη δεσπόζει ο Αλ-Κιντί, του οποίου το έργο για την οπτική πρέπει να ιδωθεί υπό το βάθρο της φυσικής φιλοσοφίας του, όπως αυτή εκφράζεται στο έργο του Περί αστρικών ακτίνων. Πρωτεύον ζήτημα σ’ αυτό είναι η καθολική δραστηριότητα της φύσης, που ασκείται διαμέσου ακτινοβολίας των δυνάμεων ή των ισχύων. Καθετί στον κόσμο εκπέμπει ακτίνες, με το δικό του ιδιαίτερο τρόπο, προς κάθε κατεύθυνση κι αυτές γεμίζουν ολόκληρο τον κόσμο. Συνεπώς, η οπτική αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς ασχολείται με το σημαντικότερο φυσικό φαινόμενο: την ακτινοβολία της ισχύος.

Το έργο του Αλ-Κιντί αποτελεί μια κριτική στην οπτική θεωρία του Ευκλείδη. Δέχτηκε τη θεωρία του οπτικού κώνου που εκπηγάζει από το μάτι αλλά μόνο σαν γεωμετρική περιγραφή της χωρικής αντίληψης.. Φυσική υπόσταση δεν έχει ο κώνος αλλά οι οπτικές ακτίνες που τον αποτελούν, οι οποίες εκπέμπονται από το μάτι προς κάθε κατεύθυνση, σε αναλογία με το εξωτερικό φως. Ο Αλ-Κιντί διατύπωσε πρώτος την αρχή ότι οι φωτεινές ακτίνες εκπέμπονται προς κάθε κατεύθυνση από κάθε σημείο ενός φωτεινού σώματος.

Ο Αλχαζέν, ήταν ο πρώτος που χρησιμοποίησε αυτήν την αρχή, της ανάλυσης του οπτικού αντικειμένου σε σημειακές πηγές ακτινοβολίας, ως βάση για μια θεωρία εισροής, η οποία θα μπορούσε να εξηγήσει τις κατευθυντικές ιδιότητες και τη γεωμετρία της όρασης. Κατ’ αυτόν το φως και το χρώμα εκπέμπονται ακτινικά προς κάθε κατεύθυνση από κάθε σημείο ενός σώματοςκατόπιν τα διάφανα σώματα (αέρας ή ιστοί του ματιού) τα υποδέχονται και τα διαδίδουν. Συμπεραίνει, επίσης, ότι οι οπτικές ακτίνες δεν έχουν φυσική ύπαρξη αφού δεν εξυπηρετούν κανένα θεωρητικό σκοπό. Χρησιμοποιούνται απλώς από τους μαθηματικούς για να αναπαραστήσουν τις γεωμετρικές ιδιότητες της όρασης.

Σχετικά με την ανατομία του οφθαλμού προσπάθησε να επιβάλει ένα γεωμετρικό μοντέλο: όλα τα μέρη του ουρανού έχουν σφαιρικές επιφάνειες τα κέντρα των οποίων βρίσκονται στην ευθεία που συνδέει το κέντρο της κόρης με το κέντρο του οπτικού νεύρου, στο πίσω μέρος του ματιού. Τοποθετεί την έδρα της όρασης στον υαλοειδή χυμό (στο φακό), με το επιχείρημα ότι ο τραυματισμός επιφέρει τύφλωση. Συνεπώς, η οπτική αντίληψη ξεκινά με την πρόσληψη του φωτός και του χρώματος στο φακό. Η σύγχυση που προκαλείται από την πολλαπλότητα των ακτινών, οι οποίες προσπίπτουν σε κάθε σημείο του φακού από κάθε σημείο του ορατού αντικειμένου, και για να υπάρξει μονοσήμαντη αντιστοίχηση ανάμεσα σ’ αυτά τα σημεία, αξιώνει ότι μόνο η ακτίνα που προσπίπτει κάθετα στο φακό γίνεται αντιληπτή, ενώ οι υπόλοιπες ακτίνες εξασθενούν λόγω διάθλασης μέσα στο μάτι.

Μετά τις μελέτες του Αλχάζεν, οι θεωρίες της εισροής επικρατούν τόσο στον αραβικό κόσμο όσο και στη Δύση. Η προσφορά του Αλχάζεν δεν επιλύει απλά τη διαφορά υπέρ της μιας εκ των τριών θεωριών της όρασης. Ο συνθετικός τρόπος που πραγματεύτηκε την οπτική υπέρ μιας θεωρίας εισροής ήταν τέτοιος, που σάρωσε τις παραδοσιακές διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στις διαφορετικές θεωρίες της οπτικής. Το πρόβλημα της όρασηςαπαντάται με τρόπο γεωμετρικά συνεπή, αλλά ταυτόχρονα παρατίθενται φυσικά αίτια και λαμβάνονται υπόψη οι απαιτήσεις της ανατομίας & φυσιολογίας της όρασης

    1. Η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ

Στην πρώιμη λατινική Δύση επικρατούσαν οι πλατωνικές θεωρίες εκροής για την όραση, λόγω μετάφρασης του Τιμαίου από τον Χαλκίδιο και υποστήριξης από τον Αυγουστίνο. Τον 12ο & 13ο αι. μεταφράστηκε το σύνολο σχεδόν του οπτικού έργου Ελλήνων & Αράβων, ενώ ο αριστοτελισμός είχε κι εδώ τον πρώτο λόγο. Ωστόσο, οι λόγιοι του 13ου αι. αντιμετώπισαν τον τεράστιο όγκο του υλικού με αποκλίνοντα ενδιαφέροντα κι απόψεις, το οποίο έπρεπε να ταξινομήσουν, να αφομοιώσουν και, κατά το δυνατό να συμφιλιώσουν

 

Robert Grosseteste
Robert Grosseteste

Γκρόσσετεστ: από τους πρώτους λόγιους που ασχολήθηκαν με την οπτική στις αρχές του 13ου αι. Αν και υπήρχαν επιδράσεις από τις μεταφράσεις το έργο του πρέπει να εξεταστεί με βάση το υπόβαθρο της γενικότερης φιλοσοφίας του περί φωτός, στην οποία περιλαμβάνονται η επιστημολογία, η κοσμολογία, η αιτιολογία και η θεολογία του φωτός. Αυτό το πλήρες φιλοσοφικό σύστημα βασίζεται στο δόγμα του πολλαπλασιασμού των ειδών ή των προσίδιων δυνάμεων, το οποίο πρεσβεύει ότι κάθε φυσική δύναμη μεταδίδει τη ισχύ της προς τα γειτονικά σώματα και αυτή η μετάδοση ευθύνεται για ολόκληρη τη φυσική αιτιότητα. Για τον Γκρόσσετεστ η διάδοση του φωτός αποτελεί κορυφαίο παράδειγμα για τη μελέτη της φυσικής φιλοσοφίας

Μπέϊκον: Θεωρεί την οπτική απαραίτητη για τη μελέτη της φυσικής φιλοσοφίας, και υιοθέτησε (το νεοπλατωνικό στις καταβολές του) δόγμα του πολλαπλασιασμού των ειδών. Η οπτική αποτελεί από τα κεντρικά στοιχεία για τη σύνθεση, μέσω της οποίας αποσκοπούσε στην ενοποίηση της ανθρώπινης γνώσης. Η θεωρία του αντλεί τα κύρια σημεία της από τον Αλχαζέν– χρησιμοποιεί βέβαια τον όρο είδηαντί του όρου ακτίνες, αλλά κρατάει το βασικό μοτίβο λειτουργίας και το γεωμετρικό-ανατομικό μοντέλο της όρασης. Για να συνδυάσει όλες τις διαφορετικές αντιλήψεις των προκατόχων του θεώρησε ότι είχαν κενά κι έπρεπε να συμπληρωθούν.

Κυριότερο σημείο τριβής που κληρονόμησε ήταν η κατεύθυνση της διάδοσης της ακτινοβολίας. Στη σύνθεσή του, συμφώνησε με Αριστοτέλη και Αλχαζέν κ.α ότι η όραση είναι κυρίως αποτέλεσμα εισερχόμενων ακτίνων. Αλλά αυτές δεν είναι αρκετές, είναι απαραίτητο να εκρέουν από το μάτι του παρατηρητή οπτικές ακτίνες ή είδη, ώστε να «εξευγενίζουν» το μέσο και να ενεργοποιούν τα είδη του ορατού αντικειμένου, καθιστώντας το ικανό να διεγείρει την όραση. Άλλος συμβιβασμός είναι ότι οι οπτικές ακτίνες υπάρχουν πραγματικά, όπως υποστήριζαν Ευκλείδης, Πτολεμαίος & Στωικοί, αλλά δεν κατείχαν καμία από τις ιδιότητες (π.χ. υλικότητα) που αρνούνταν Αριστοτέλης & Αλχαζέν.

Ο Μπέϊκον παρήγαγε – κατά τη γνώμη του – την τέλεια σύνθεση μεταξύ των σχολών για την οπτική. Το έργο του Προοπτική ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό για την καθιέρωση της προοπτικής στη Δύση…κατά τον 15ο & 16ο αι. η προοπτική αποτέλεσε αντικείμενο διαλέξεων στα πανεπιστήμια σε όλη την Ευρώπη – από αυτήν την παράδοση άντλησε προβλήματα, ορολογία και τρόπους αντιμετώπισης ο Kepler, στον οποίο χρωστάμε τη σύγχρονη θεωρία της όρασης, του ειδώλου του αμφιβληστροειδή, που σχηματίζεται με την αντιστροφή των φωτεινών ακτίνων στο φακό του ματιού.

ΠΗΓΕΣ

1. Π. Βαλλιανός/ Οι Επίστήμες της φύσης και του ανθρώπου στην Ευρώπη τόμος Β’/ Εκδ. ΕΑΠ/ Πάτρα 2001

2. Chalmers Α.F/ Τι Είναι Αυτό Που Το Λέμε  Επιστήμη/ μτφρ. Γ. Φουρτούνης/ Εκδ. Παν Εκδ, Κρήτης/ Κρήτη7 2007

3.     Lindberg D., Οι απαρχές της Δυτικής Επιστήμης, Εκδ. Ε.Μ.Π, μτφρ. Η. Μαρκολέφας, Αθήνα2 1997.

ΕΥΡΩΠΗ: ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ: ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ κ ΤΗΣ ΥΛΗΣ/ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ-ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ/ ΑΛΧΗΜΕΙΑ/ΦΥΣΗ ΤΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ/ ΟΠΤΙΚΗ

Ο ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

  • Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

ΠΛΑΤΩΝΑΣ κ' ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ.
 Η ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ, ΠΑΤΗΣΕ ΣΤΙΣ ΠΛΑΤΕΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ κ’ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΣΤΗ ΣΚΕΨΗ ΠΛΑΤΩΝΑ κ’ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

    Μεταβολές που προέκυψαν κατά τον 12ο αι.: α) Προσπάθεια συμβιβασμού πλατωνικής κοσμολογίας με την έκθεση της Δημιουργίας β) Αντίληψη ότι ο Θεός περιόρισε την δράση Του στην αρχή της Δημιουργίας κι έπειτα τα φαινόμενα προέκυψαν βάσει φυσικών αιτίων.

Όπου υπήρχε διαφωνία μεταξύ Πλάτωνα & Αριστοτέλη, οι ιδέες του 2ου εκτόπισαν σταδιακά αυτές του 1ου. …Ωστόσο, συγκεκριμένα στοιχεία της αριστοτελικής κοσμολογίας έγιναν γρήγορα αντικείμενα κριτικής και συζητήσεων. Έτσι, απ’ την προσπάθεια των μεσαιωνικών σχολιαστών να εμπλουτίσουν την αριστοτελική κοσμολογία και να την εναρμονίσουν με τη βιβλική διδασκαλία, προέκυψαν διάφορες συμβολές.

  • Η ΟΥΡΑΝΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ

Άπαντες θεωρούσαν πως απουσιάζουν παντελώς οι υλικές ουσίες εκτός κόσμου.

Ο Αριστοτέλης θεωρούσε αδύνατη την ύπαρξη τόπου, χώρου & κενού έξω απ’ τον κόσμο. Τη θεωρία του ενστερνίζονταν το Μεσαίωνα μέχρι την καταδίκη του 1277.

Από την καταδίκη προκύπτουν 2 άρθρα σχετικά με το ζήτημα:

1ον Ο Θεός έχει τη δύναμη δημιουργίας πολλών κόσμων.

2ον Ο Θεός μπορεί να προσδώσει ευθύγραμμη κίνηση στον εξώτατο κόσμο.

Έτσι, εξάγεται το συμπέρασμα πως η εν δυνάμει ύπαρξη ενός ακόμα κόσμου συνεπάγεται την ύπαρξη χώρου που θα τον υποδεχτεί. Επίσης, η ευθύγραμμη κίνηση μιας ουράνιας σφαίρας συνεπάγεται την ύπαρξη χώρου κίνησής της.

Thomas Bradwardine
Thomas Bradwardine

   Ωστόσο, ο Thomas Bradwardine κι ο Nicole Oresme προχώρησαν πέρα από την απλή δυνατότητα που πίστευαν οι υπόλοιποι, υιοθετώντας την άποψη ότι ο κενός χώρος έχει ήδη δημιουργηθεί. Μάλιστα ο Bradwardine συμπέρανε πως εφόσον ο Θεός είναι άπειρος άρα κι εξωκοσμικός κενός χώρος είναι άπειρος.

Οι συγκεκριμένες απόψεις υπήρξαν απόρροια χριστιανικής & στωικής επίδρασης.

1. ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΠΟΥ:

Κατά τον Αριστοτέλη ο τόπος καθορίζεται από τα σώματα που τον περιβάλλουν.

Όμως αν η σφαίρα των απλανών είναι η έσχατη δεν γίνεται να βρίσκεται σε τόπο, εφόσον δεν την περιβάλουν άλλα σώματα.

Οι μεσαιωνικοί προσανατολίστηκαν σε λύσεις ορισμού από το περιεχόμενό του.

2. ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΟΥΡΑΝΟΥ & ΣΤΕΡΕΩΜΑΤΟΣ:

Σύμφωνα με τη Γένεση, ο «ουρανός» δημιουργήθηκε την πρώτη μέρα και το «στερέωμα» την δεύτερη, άρα είναι διαφορετικά.

Ακόμα, το στερέωμα διαχωρίζεται από το «ύδωρ υποκάτω» που μπορεί να ερμηνευτεί ως ο υδάτινος κόσμος της επίγειας ζώνης και το «ύδωρ απάνω» που ενδεχόμενα αποτελεί μια ακόμα ουράνια σφαίρα.

Η προέκταση της συλλογιστικής οδήγησε κάποιους σχολιαστές στο συμπέρασμα πως τους εφτά πλανητικές σφαίρες συμπληρώνουν άλλες τρεις:

Η 1η είναι η εξώτατη αόρατη ακίνητη κατοικία αγγέλων («έμπυρον»)

Η 2η ο διαφανής υδάτινος ή κρυστάλλινος ουρανός, αποτελείται από νερό στην υγρή του φάση ή ίσως σε στερεή κρυσταλλική μορφή. Ενδεχομένως τα νερό να έχει και μεταφορική σημασία.

Η 3η είναι το στερέωμα με τους απλανείς πλανήτες.

Nicole Oresme
Nicole Oresme
  1. ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΑΙΘΕΡΑ:

Ζήτημα απ’ όσους αποδέχονταν πως η φύση του αιθέρα είναι σύνθετη μορφής & ύλης, προέκυψε ανάμεσα σ’ αυτούς που θεωρούσαν πως η ουράνια ύλη μοιάζει με την επίγεια κι αυτούς που πίστευαν πως είναι τελείως διαφορετικές. Κοινό σημείο, αποτελούσε η πεποίθηση της χωρίς κενό επαφής και χωρίς τριβή περιστροφής.

«Οι πλανήτες αποτελούν μικρές σφαιρικές περιοχές μεγαλύτερης πυκνότητας ή φωτεινότητας μέσα στον διαφανή και φωτεινό αιθέρα».

  1. ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΙΩΝ ΚΙΝΟΥΝΤΩΝ:

Κατά τον Αριστοτέλη τα ακίνητα κινούντα είναι το αίτιο της ουράνιας κίνησης. Αποτελούν αντικείμενα της επιθυμίας των ουράνιων σφαιρών για μίμηση της τελειότητας των ακίνητων κινούντων (τελικό αίτιο).

Το ακίνητο κινούν της εξώτατης σφαίρας («Πρώτο κινούν») ταυτίστηκε με το χριστιανικό Θεό.

Ωστόσο, για να μη θεωρηθούν τα υπόλοιπα κινούντα θεότητες, υπέθεσαν πως είναι άγγελοι ή άλλου είδους χωριστές διάνοιες.

Robert Kilwardby
Robert Kilwardby

        Άλλες θεωρήσεις ήταν του Robert Kilwardby που ερμήνευσε την κυκλική κίνηση ως προϊόν της ενεργούς φύσης ή έμφυτης τάσης των ουράνιων σφαιρών. Του Jean Buridan που θεώρησε την ουράνια κίνηση ως αποτέλεσμα ώθησης ή κινητήριας δύναμης, όπως αυτή του βέλους, που άσκησε ο Θεός κατά τη δημιουργία.

  • Η ΕΠΙΓΕΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ

Η μεσαιωνική χαρτογράφηση απόκτησε μαθηματική διάσταση (στροφή στη νεότερη χαρτογραφία) με την εφεύρεση των λιμενοδεικτών ή πορτολάνων, οι οποίοι ενσωμάτωσαν τις πρακτικές γνώσεις των ναυτικών και στόχευαν στη διευκόλυνση των θαλάσσιων μετακινήσεων.

Κατά τον Αριστοτέλη η Γη είναι ακίνητη .

Όσοι διερεύνησαν παραπάνω το ζήτημα δεν αμφισβήτησαν το γεωκεντρικό σύστημα.

Buridan: Η πτώση του βέλους στο ίδιο σημείο μετά από κάθετη ρίψη αποδεικνύει πως η Γη είναι ακίνητη.

Oresme: Η παρατήρηση δεν μπορεί να απαντήσει πειστικά στο ερώτημα (παράδειγμα πλοίου & χεριού) .

Τα βιβλικά χωρία που μιλούν για σταθερότητα της Γης είναι λόγω παραχώρησης του βιβλικού κειμένου για χάρη εναρμόνισης με τον καθημερινό λόγο.

Αντίθετα αν κινείται η Γη κι όχι οι ουρανοί επιτυγχάνεται οικονομία.

Jean Buridan
Jean Buridan

Ωστόσο, τελικά συμφωνεί με τη Βίβλο κι αιτιολογεί την αρχική αμφισβήτηση σαν απόδειξη μειονεξίας της λογικής συγκριτικά με την πίστη, όσον αφορά την αλήθεια.

  • ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ & ΙΣΛΑΜΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑΣ

Αστρονομικά μοντέλα:

  1. Ρεαλιστικό: Σκοπός είναι η αναπαράσταση της φυσικής πραγματικότητας, οπότε πρέπει να ανταποκρίνεται στα φυσικά κριτήρια του φυσικού φιλόσοφου ή επιστήμονα.

  2. Ινστρουμενταλιστικο: Αστρονομικό μοντέλο αποτελεί εύχρηστο μύθευμα. Χρήσιμα μαθηματικά εργαλεία για την πρόβλεψη των πλανητικών κινήσεων, χωρίς βλέψεις φυσικής αλήθειας.

Η μεσαιωνική αστρονομία παρέμεινε κατά κύριο λόγο μαθηματική δραστηριότητα. 

Το πιο εντυπωσιακό και χρήσιμο από μαθηματική άποψη αστρονομικό όργανο ήταν ο αστρολάβος, ο οποίος εφευρέθηκε κατά την ελληνιστική εποχή και τελειοποιήθηκε από τους Άραβες.

                                                 Η ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΔΥΣΗ

J. Regiomontanus
J. Regiomontanus

  10Ο & 11Ο αι. Δυτική αστρονομική γνώση αλλάζει ριζικά, λόγω επαφής με το Ισλάμ….Ο αστρολάβος είναι υπεύθυνος για την αλλαγή προσανατολισμού της δυτικής αστρονομίας προς ποσοτικά αντί για ποιοτικά ζητήματα.

Η ιστορία της δυτικής αστρονομίας από την εποχή των μεταφράσεων των τελών του 12ου αι. αποτελεί ιστορία αυξανόμενης εμπέδωσης και διάδοσης της αστρονομικής γνώσης στα πανεπιστήμια. ….Στην πραγματικότητα παρά την σχετική έλλειψη αστρονόμων, η γνώση της μαθηματικής αστρονομίας μεταξύ των λίγων που την εξασκούσαν αυξάνονταν σταθερά σε ποιότητα και ποσότητα. Από αυτή τη μεσαιωνική

Νικόλαος Κοπέρνικος.
Νικόλαος Κοπέρνικος.

παράδοση αναδύθηκαν τον 15ο & 16ο αι. αστρονόμοι του επιπέδου J. Regiomontanu  και του Ν. Κοπέρνικου.

  • Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ

Διάσταση αστρολογίας:

  1. Σύνολο πεποιθήσεων σχετικά με τις φυσικές επιδράσεις μέσα στον κόσμο.

  2. Τέχνη κατάρτισης ωροσκοπίων, καθορισμού ευνοϊκών συγκυριών κ.λ.π.

Στο Μεσαίωνα υπήρξαν βάσιμοι λόγοι ώστε να πιστεύουν πως γη & ουρανός ήταν φυσικά συνδεδεμένοι.

Ο Αυγουστίνος επιτέθηκε στην αστρολογία καθώς ανησυχούσε για την τάση μοιρολατρίας και την αιτιοκρατία, που έθεταν σε κίνδυνο την ελευθερία της βούλησης. (

Η άνθιση της πλατωνικής φιλοσοφίας και η ανάκτηση ελληνικών και αραβικών αστρολογικών γραπτών τον 12ο αι. οδήγησαν στην αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για την αστρολογία. .

Ο εξαριστοτελισμός της αστρολογίας επεκτάθηκε τον 12ο αι. και κατά τον 13οη πίστη στην αστρολογία ρίζωσε και μεταβλήθηκε σε συστατικό στοιχείο της μεσαιωνικής κοσμοθεώρησης. Επίσης συνδέθηκε με την ιατρική. Ως μέρος της φυσικής φιλοσοφίας συνέχιζε να ακμάζει ως τον 17ο αι. αλλά και μετά.

  Η ΦΥΣΙΚΗ ΤΗΣ ΥΠΟΣΕΛΗΝΕΙΑΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ

Η μεσαιωνική φυσική συνιστά ένα εξαιρετικά συνεκτικό σύστημα, το οποίο επέδειξε ιδιαίτερη επιτυχία στην απάντηση ερωτημάτων που αντιμετώπιζε.

  • ΥΛΗ –ΜΟΡΦΗ & ΟΥΣΙΑ

Ελληνικό χειρόγραφο τον 14ον αι. με το σχόλιο του Σιμπλίκιου στο Περί ουρανού του Αριστοτέλη.
Ελληνικό χειρόγραφο τον 14ον αι. με το σχόλιο του Σιμπλίκιου στο Περί ουρανού του Αριστοτέλη.

       Οι θεμελιώδεις εξηγητικές αρχές της μεσαιωνικής φυσικής επιστήμης & φιλοσοφίας, από τον 12ο & 13ο αι. είναι αριστοτελικές.

Επίγεια αντικείμενα («ουσίες»): σύνθετα μορφής & ύλης.

Μορφή: ενεργητική αρχή, φορέας ιδιοτήτων κάθε πράγματος.

Ύλη: παθητικός δέκτης της μορφής. Αχώριστα δεμένη μαζί της.

Φυσικό Αντικείμενο: χαρακτηρίζεται από τη φύση του, η οποία προδιαθέτει για ορισμένα είδη συμπεριφοράς.

Τη φύση των πραγμάτων τη διακρίνουμε έπειτα από μακροχρόνια κι επίμονη παρατήρηση.

Η φύση κάθε πράγματος αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα κάθε φυσικής μεταβολής.

                 Κατά τους μεσαιωνικούς οπαδούς του Αριστοτέλη, υπάρχουν δύο είδη μορφής:

  1. «Ουσιαστική μορφή»: Ουσιώδεις ιδιότητες. Περιέχει τα χαρακτηριστικά που ορίζουν κάποιο πράγμα και το κάνουν ότι είναι.

Η σύνθεση ουσιαστικής μορφής και πρώτης ύλης δημιουργεί τη συγκεκριμένη ατομική ουσία και της προσδίδει τις ιδιότητες που την κάνουν αυτό που είναι.

  1. «Κατά συμβεβηκός μορφή»: Περιστασιακές ή τυχαίες ιδιότητες.

      Κατά τον Αριστοτέλη τα αισθητά αντικείμενα του υποσελήνειου κόσμου είναι σύνθετα ή μείγματα που μπορούν να αναχθούν σε «στοιχεία».

Τα 4 βασικά στοιχεία (γη, νερό, φωτιά, αέρας) στη σύνθεσή τους σε διάφορες αναλογίες δημιουργούν τις συνηθισμένες ουσίες.

Παράλληλα, δεν είναι σταθερά & αμετάβλητα αλλά μεταστοιχειώνονται.

Κάθε στοιχείο σύνθετο μορφής & ύλης.

Η ύλη κάθε στοιχείου μπορεί να δεχτεί διαδοχικά ποικιλία μορφών και να μετασχηματιστεί σε άλλο στοιχείο.

Οι μορφές που προκαλούν το σχηματισμό των στοιχείων σχετίζονται με τις 4 πρωτογενείς ή στοιχειώδεις ιδιότητες ή ποιότητες: θερμό, ψυχρό, ξηρό, υγρό.

Η πρώτη ύλη έχει την ικανότητα να αποδέχεται όλες τις στοιχειώδεις ποιότητες.

Οι μετασχηματισμοί συμβαίνουν συνεχώς.

Η θεωρία μορφής & ύλης παρουσίασε ποικίλα προβλήματα στην εφαρμογή της στον πραγματικό κόσμο.

Η αδιαφοροποίητη ύλη που υποδέχεται τις μορφές μπορεί να εφαρμοστεί δίχως πρόβλημα στο σχηματισμό των στοιχείων. Εφόσον, η «πρώτη ύλη» δεν υπάρχει πραγματικά και είναι ακατάληπτη από τις αισθήσεις κι από το νου.

Όμως, οι κατά συμβεβηκός μορφές επιβάλλονται σε ύλη με ουσιαστική και ανεξάρτητη ύπαρξη.

Έτσι, αρχαίοι και μεσαιωνικοί οπαδοί του Αριστοτέλη, εκλέπτυναν τους ορισμούς του και αποσαφήνισαν τη διάκριση μεταξύ πρώτης ύλης των στοιχείων που δεν υφίσταται ως ουσία και δευτερογενούς ύλης που υφίσταται ως ουσία και τη συναντάμε στις κατά συμβεβηκός μεταβολές.

 ΑΡΑΒΕΣ

ΑΒΕΡΡΟΗΣ.
ΑΒΕΡΡΟΗΣ.

  Αβικένας & Αβερόης εξέλιξαν τη θεωρία ύλης και μορφής. Σύμφωνα μ’ αυτήν, ο σχηματισμός των στοιχείων δεν προκύπτει από άμεση επιβολή στοιχειωδών μορφών πάνω στην πρώτη ύλη, αλλά είναι αναγκαίο ένα ενδιάμεσο βήμα που καθιστά την πρώτη ύλη τρισδιάστατη.

Η «σωματοειδής μορφή» είναι αυτή που επιβάλλεται πρώτα στην ύλη για να προκύψουν τρισδιάστατα σώματα.

Το τρισδιάστατο σώμα διαμορφώνεται από τις στοιχειώδεις μορφές και προκύπτουν τα στοιχεία.

Η ιδέα μεταδόθηκε στη Δύση ασκώντας επίδραση και δημιουργώντας διαμάχες.

Κατά τον Robert Grosseteste τη σωματοειδή μορφή αποτελεί το φως.

Η ισορροπία μορφής και ύλης του Αριστοτέλη κατέστη επισφαλής.

Στην νεοπλατωνική παράδοση υποβιβάζονταν η ύλη και η μορφή αποκτούσε θέση σχετικής αυτονομίας.

Αντίθετα, ο Αβικεβρών θεώρησε την ύλη σημαντικότερη. Στην προέκταση των ιδεών του ορισμένοι Δυτικοί λόγιοι (ιδιαίτερα Φραγκισκανοί), υποστήριξαν πως ο Θεός μπορεί να δημιουργήσει ύλη δίχως μορφή.

  • ΕΝΩΣΕΙΣ & ΜΕΙΓΜΑΤΑ

Ο Αριστοτέλης διέκρινε μεταξύ μηχανικής ανάμειξης («σύνθεσις»), στην οποία τα σωματίδια 2 ουσιών συνυπάρχουν χωρίς απώλεια της ταυτότητάς τους, και αληθινής ανάμειξης («κράσις»), στην οποία τα συστατικά δημιουργούν μια ομογενή ουσία όπου οι αρχικές φύσεις των συστατικών εξαφανίζονται.

Όλοι συμφωνούσαν ότι οι ουσιαστικές μορφές των συστατικών στοιχείων αντικαθίστανται από μια νέα ουσιαστική μορφή που ανήκει στο μείγμα…. Για τον τρόπο που συμβαίνει, συνήθης ήταν η επίκληση ανώτερων δυνάμεων.

Αβικέννας: Οι μορφές των στοιχείων επιβιώνουν αλώβητες, αλλά οι ιδιότητες εξασθενούν.

ΑΒΙΚΕΝΝΑΣ.
ΑΒΙΚΕΝΝΑΣ.

Αβερρόης: ιδιότητες & μορφές εξασθενούν αλλά συνεχίζουν να υπάρχουν μέσα στο μείγμα.

  • Η ΑΛΧΗΜΕΙΑ

Ήταν στενά συνδεδεμένη με τις μεσαιωνικές θεωρίες περί σωματοειδούς ουσίας και μείξης.

Αποτελούσε: α) εμπειρική τέχνη που στόχευε στη μεταστοιχείωση ευτελών μετάλλων σε χρυσό β) επιστήμη που καθοδηγούσε και εξηγούσε αυτήν την προσπάθεια.

  • ΜΕΤΑΒΟΛΗ & ΚΙΝΗΣΗ 

Η αριστοτελική θεώρηση φαντάζει στατική εάν εστιάσουμε μόνο στη μεταβολή που σχετίζεται με την αλλαγή τόπου ή τοπική κίνηση. Αντίθετα, αν παρατηρήσουμε τη φύση του αντικειμένου και τη διαρκή κατάσταση μεταβολής, αναδεικνύεται ο δυναμισμός της αριστοτελικής φιλοσοφίας.

Ουσιώδες χαρακτηριστικό της φύσης των φυσικών πραγμάτων είναι η διαρκής κατάσταση μεταβολής, καθώς βρίσκονται σε μεταβατική κατάσταση από τη δύναμη στην ενέργεια.

Κατά τον Αριστοτέλη & τους μεσαιωνικούς οπαδούς του υπάρχουν 4 είδη μεταβολών:

  1. Γένεση & φθορά: όταν συγκεκριμένα ατομικά πράγματα (ουσίες), αρχίζουν και παύουν να υπάρχουν.

  2. Αλλοίωση: αλλαγή της ποιότητας του αντικειμένου.

  3. Αύξηση & μείωση: Ποσοτικές μεταβολές & αλλαγές μεγέθους.

  4. Τοπική κίνηση: αλλαγή τόπου.

    • Η ΦΥΣΗ ΤΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ

       Στόχοι της μεσαιωνικής έρευνας:

  1. Τι πράγματα υπάρχουν;

  2. Πως μπορούμε να τα γνωρίσουμε;

         Στόχοι μελέτης της κίνησης:

  1. Βεβαίωση της ύπαρξής της.

  2. Τι είδους πράγμα είναι η κίνηση

Ο Αριστοτέλης αντιμετώπισε το ζήτημα με αμφισημία.

Απόψεις σχολιαστών – 2 κύριες εναλλακτικές θέσεις:

1. Forma fluens (Ρέουσα μορφή): Η κίνηση δεν χωριστό ή διακριτό πράγμα από το κινούμενο σώμα. Η κίνηση είναι το κινούμενο σώμα στους διαδοχικούς τόπους που καταλαμβάνει.

Η κίνηση δεν αναφέρεται σε υπαρκτό πράγμα αλλά στη διαδικασία μέσω της οποίας το κινούμενο καταλαμβάνει διαδοχικούς τόπους.

2. Fluxus formae (μορφή ροής): Εκτός από το κινούμενο σώμα και τους τόπους που καταλαμβάνει διαδοχικά, υπάρχει κάποιο πράγμα που ενυπάρχει στο κινούμενο σώμα και μπορούμε να το ονομάσουμε κίνηση.

Γουλιέλμος του Ockham
Γουλιέλμος του Ockham

Γουλιέλμος του Ockham (Formafluens): Ο όρος «κίνηση» είναι αφηρημένος και πλασματικός και δεν αντιστοιχεί σε υπάρχουσα οντότητα. Έτσι περνά σε εξέταση προτάσεων όπως: «Κάθε κίνηση προκαλείται από ένα κινούν» και την ισοδύναμη «Κάθε πράγμα που κινείται κινείται από ένα κινούν». Στη βάση της αρχής της οικονομίας – εφόσον και οι 2 προτάσεις έχουν το ίδιο νόημα από άποψη δυναμικής – ο κόσμος στον οποίο η κίνηση δεν είναι πραγματική οντότητα είναι οικονομικότερος, καθώς περιέχει λιγότερα πράγματα. Άρα πρέπει να τον θεωρούμε αληθινό κόσμο, εκτός αν υπάρχουν πειστικά επιχειρήματα για το αντίθετο.

JeeanBuridan (Fluxusformae): Με θεολογική αφετηρία υποστηρίζει πως ο Θεός, λόγω παντοδυναμίας, θα μπορούσε να επιβάλει στο σύμπαν συνολικά μια περιστροφική κίνηση. Εφόσον ο Θεός είναι ικανός να κάνει οτιδήποτε δεν οδηγεί σε λογική αντίφαση. Επιπλέον, βάσει των άρθρων της καταδίκης του 1277, ο Θεός μπορεί να επιβάλλει ευθύγραμμη κίνηση στο σ’ όλο το σύμπαν.

Ωστόσο, ο Αριστοτέλης ορίζει τον τόπο βάσει των σωμάτων που τον περιβάλλουν. Όμως, αφού κάθε περίβλημα του κόσμου μπορεί να θεωρηθεί μέρος του, συνεπώς ο κόσμος δεν περιβάλλεται από τίποτα, άρα δεν καταλαμβάνει τόπο. Αν όμως ο κόσμος δεν καταλαμβάνει τόπο, δεν μπορεί και να αλλάξει τόπο· οπότε δεν κινείται. Κάτι τέτοιο έρχεται σε αντίφαση με το αξίωμα της θεϊκής παντοδυναμίας. Κατά συνέπεια, πρέπει να υιοθετηθεί ευρύτερη αντίληψη για την κίνηση.

Αν η κίνηση εκτός από το κινούμενο σώμα και τους διαδοχικούς τόπους περιλαμβάνει κι ένα πρόσθετο χαρακτηριστικό, όπως οι ιδιότητες ή οι ποιότητες, τότε ο κόσμος συνολικά μπορούσε να διαθέτει αυτό το χαρακτηριστικό, έστω και αν δεν καταλάμβανε τόπο. Έτσι, η δυσκολία ξεπερνάται τουλάχιστον εν μέρει.

Η θεωρία της κίνησης ως ποιότητα ή κάτι σαν ποιότητα διαδόθηκε κυρίως στους Φυσικούς φιλόσοφους στο Β’ μισό του 14ου αι.

  • Η ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ

  • Η ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ 

Φυσική κίνηση: Η ταλάντευση του Αριστοτέλη σχετικά με το ζήτημα του κινούντος, δηλαδή η άποψη πως η φύση του σώματος δεν εξαντλεί το ζήτημα της κίνησης και απαιτείται ένα επιπλέον εξωτερικό κινούν, οδήγησε τους μεσαιωνικούς σχολιαστές σε περαιτέρω διερεύνηση.

Πρόβλημα κινούντος:

Αβικένας & Αβερόης: Η Μορφή είναι το κινούν και η Ύλη το κινούμενο.

Θωμάς ο Ακινάτης: Ύλη & Μορφή αχώριστες. Το κινούν είναι υπεύθυνο της αρχικής γένεσης ή σχηματισμού του σώματος μακριά απ’ τον φυσικό του τόπο· έπειτα το σώμα ακολουθεί τη φυσική ροή των πραγμάτων δίχως άλλο κινούν.

Εξαναγκασμένη κίνηση – περίπτωση βλήματος:

Φιλόπονος
Φιλόπονος

Φιλόπονος (6ος αι): Το μέσο (αέρας) δημιουργεί αντίσταση και δε συμπεριφέρεται ως κινούν. Επιπλέον, φυσικές και μη κινήσεις απαιτούν εσωτερικά κινούντα. Στην περίπτωση του βλήματος, ο εκτοξευτής επιβάλλει «άυλη κινητήρια δύναμη» που ως εσωτερική είναι υπεύθυνη για την κίνηση.

Buridan: Η ορμή αποτελεί ποιότητα, της οποίας η φύση κινεί το σώμα. Επίσης, η ορμή έχει σταθερή φύση διακριτή από την τοπική κίνηση και ίσως ως ποιότητα να είναι προορισμένη από τη φύση να κινεί το σώμα (παράδειγμα μαγνήτη).

Η ορμή φθείρεται αν υπάρχει αντίσταση, αλλιώς διατηρεί την αρχική ισχύ της. Ποσοτικά η ισχύς της ορμής μπορεί να μετρηθεί από την ταχύτητα και την ποσότητα ύλης του σώματος.

Στην ουράνια κίνηση η ορμή επιβάλλεται τη στιγμή της Δημιουργίας και η έλλειψη αντίστασης εξηγεί την αέναη κίνηση.

Η επιτάχυνση του σώματος που πέφτει, εξηγείται γιατί το βάρος γεννά διαρκώς ορμή κι αυτή αυξάνει την ταχύτητα.

Υπήρξε η επικρατέστερη θεωρία μέχρι τον 17ο αι.

  • ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΔΥΝΑΜΙΚΗ

Προτάσεις Αριστοτέλη:

  1. Μεγαλύτερο βάρος του σώματος συνεπάγεται μεγαλύτερη ταχύτητα πτώσης.

  2. Μεγαλύτερη αντίσταση συνεπάγεται μικρότερη ταχύτητα.

  3. Ίδια δύναμη συνεπάγεται αντίστροφη σχέση βάρους και ταχύτητας.

Κατά τον Φιλόπονο ο λόγος των βαρών δεν καθορίζει αποκλειστικά το λόγο των χρόνων, συνεπώς η θεωρία του Αριστοτέλη είναι λανθασμένη. Στο κενό τα βαρύτερα σώματα απλά θα κινηθούν ταχύτερα αλλά όχι με άπειρη ταχύτητα.

Όταν δε υπάρχει μέσον, η αντίστασή του μειώνει τη διαφορά ταχύτητας μεταξύ βαριών και ελαφρών σωμάτων.

  • Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΟΠΤΙΚΗΣ

ΤΟ ΠΕΔΙΟ ΤΗΣ ΟΠΤΙΚΗΣ

Η παρόμοια με τη σημερινή οπτική επιστήμη, κατά τον Μεσαίωνα ονομάζονταν προοπτική. Τα θέματα που πραγματεύονταν ήταν: η φύση και διάδοση του φωτός & του χρώματος, οι οφθαλμοί &  όραση, οι ιδιότητες των καθρεφτών & των διαθλαστικών επιφανειών, και τα μετεωρολογικά φαινόμενα που σχετίζονται με το φως. Αντίθετα από τη σημερινή μαθηματικοποιημένη οπτική, η μεσαιωνική οπτική επιδίωκε μια ενοποιημένη προσέγγιση η οποία εσωμάτωνε τη μαθηματική, φυσική, βιολογική, ψυχολογική και επιστημολογική διάσταση της διαδικασίας της οπτικής αντίληψης.

Αυτή η ολιστική προσέγγιση έχει τις ρίζες της στην ελληνική Αρχαιότητα, κατά την οποία κοινός τόπος

Ευκλείδης
Ευκλείδης

όλων των θεωριών της όρασης ήταν ότι απαιτείται κάποιας μορφής επαφή ανάμεσα στο ορατό αντικείμενο και το οπτικό όργανο, το μάτι, διότι μόνο έτσι μπορούσε κάτι να γίνει αντιληπτό. Συνεπώς, κύριο φιλοσοφικό & επιστημονικό πρόβλημα στην Αρχαιότητα ήταν η σύνδεση της αίσθησης με το αισθητό κατά τον αμεσότερο δυνατό τρόπο. Η επίλυση του προβλήματος προϋπόθετε όχι μόνο ένα ενιαίο τρόπο επαφής του οφθαλμού με το αντικείμενο αλλά και μια άμεση σύνδεση με την οπτική αντίληψη.

Οι λύσεις που δόθηκαν ταξινομούνται σε τρεις κατηγορίες:

  1. Θεωρίες εισροής ή πρόσληψης.
  2. Θεωρίες εκροής ή εκπήγασης.
  3. Θεωρίες με έμφαση στο παρεμβαλλόμενο μέσο.

   ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΤΗΣ ΟΠΤΙΚΗΣ

Ατομιστές (εισροής): Υπεύθυνη για την αποκατάσταση της επαφής με το μάτι θεωρούνταν μια υλική απορροή από το αντικείμενοΕίδωλα (ή «μεμβράνες ατόμων») του αντικειμένου εισέρχονταν στο μάτι και έθεταν σε κίνηση τη διαδικασία της αντίληψης και της σκέψης.

Πλατωνική θεώρηση (εκροής ή εκπήγασης): η όραση οφείλεται σε μια υλική «οπτική φωτιά» η οποία εκρέει από το μάτι και, ως ενιαίο ομογενές σώμα, επεκτείνεται μέχρι το ορατό αντικείμενο. Η υλική εκπήγαση από το μάτι αποτελεί το όργανο της όρασης, με το οποίο ερευνά το χώρο (παρομοίωση εκροής με το μπαστούνι ενός τυφλού).

Ευκλείδης (εκροής ή εκπήγασης): Στο έργο του Οπτικά η θεωρία εκροής βρίσκει γεωμετρική έκφραση. Η εκροή διαδίδεται ευθύγραμμα και παίρνει τη μορφή ενός γεωμετρικού κώνου που εκπηγάζει από το κέντρο του οφθαλμού. Στην μαθηματικοποιημένη πραγμάτευση του Ευκλείδη για την όραση, αποκλείονται σχεδόν όλες οι όψεις της όρασης που δεν ανάγονται στη γεωμετρία

 

Πτολεμαίος σε Μεσαιωνικό φανταστικό πορτραίτο. .
Πτολεμαίος σε Μεσαιωνικό φανταστικό πορτραίτο. .

Πτολεμαίος (εκροής ή εκπήγασης): Διάδοχος του Ευκλείδη που στην παράδοση της γεωμετρικής οπτικής, αλλά στη δική του ανάλυση συμπεριλαμβάνει στοιχεία φυσιολογίας & ψυχολογίας της όρασης και αναπτύσσει μια θεωρία διοπτρικής όρασης στην οποία λάμβανε υπόψη στοιχεία ανατομίας του οφθαλμού.

Αριστοτέλης (εισροής): Συναντάμε προσεκτική & συστηματική θεώρηση της όρασης. Δέχεται την ανάγκη ύπαρξης υλικού διαμέσου, που μεσολαβεί ανάμεσα στο ορατό αντικείμενο και την ανθρώπινη αντίληψη. Δεν δέχεται τη θεωρία απορροής ούτε από το μάτι, ούτε από το οπτικό αντικείμενο, γι’ αυτό δίνει έμφαση στην αναγκαιότητα και τη λειτουργία του παρεμβαλλόμενου μέσου. Διατυπώνει ορισμούς της διαφάνειας, του φωτός και του χρώματος. Το μάτι μετέχει στην ιδιότητα της διαφάνειας, συνεπώς επηρεάζεται από χρώμα & φως. Στις ψυχολογικές πραγματείες του, που αποτελούσαν αντικείμενο συστηματικής μελέτης τον Μεσαίωνα, περιγράφει τα στάδια διαδικασίας της αντίληψης: η οπτική αντίληψη αποτελεί μια ομογενή αλυσίδα αίτιων & αιτιατών, στην οποία οφθαλμοί & εξωτερικό μέσο αποτελούν κρίκους δια μέσου των οποίων οι κινήσεις (με την έννοια της μεταβολής) μεταφέρονται στην ανθρώπινη διάνοια.

Στωικοί (παρεμβαλλόμενο μέσο): Λύση στο πρόβλημα της οπτικής αντίληψης βασίστηκε στην έννοια του οπτικού πνεύματος, το οποίο εκρέει από το ηγεμονικόν, την έδρα τη συνείδησης, προς το μάτι και ενεργοποιεί τον αέρα έξω από το μάτι. Όταν ο ενεργοποιημένος αέρας φωτιστεί από τον ήλιο, αποκαθίσταται η επαφή με το οπτικό αντικείμενο.

Γαληνός (παρεμβαλλόμενο μέσο): Επεξεργάστηκε και διόρθωσε τη στωική φιλοσοφία, προσθέτοντας

Γαληνός και Ιπποκράτης, ιταλική τοιχογραφία
Γαληνός και Ιπποκράτης, ιταλική τοιχογραφία

επίσης πολλές λεπτομέρειες από την ανατομία & φυσιολογία (το πνεύμα μεταφέρεται στους οφθαλμούς από το κοίλο οπτικό νεύρο και ότι η έδρα της όρασης εντοπίζεται στον κρυσταλλικό χυμό (το φακό) του ματιού, που είναι ευαίσθητος στο φως & χρώμα).

Πέρα από την ταξινόμηση των τριών αρχαίων θεωριών, μπορούμε να διακρίνουμε αυτές τις θεωρίες με βάση την προσέγγισή τους στο ζήτημα της όρασης. :

  1. Θεωρία εκροής του Ευκλείδη, ήταν μαθηματικοποιημένη με σκοπό να παράσχει γεωμετρική εξήγηση της χωρικής μας αντίληψης.
  2. Θεωρίες εισροής, είτε στην ατομιστική είτε στην αριστοτελική εκδοχή τους, αποσκοπούν σε μια αιτιακή φυσική εξήγηση της όρασης.
  3. Θεωρία του παρεμβαλόμενου μέσου του Γαληνού, αφορούσε κυρίως την ανατομία του οφθαλμού και τη φυσιολογία της όρασηςαναπτύχθηκε από ένα γιατρό, για να καλύψει ιατρικά κριτήρια & ανάγκες.

                                 ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΟΠΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ

9Ο αι. στην αραβική επιστήμη δεσπόζει ο Αλ-Κιντί, του οποίου το έργο για την οπτική πρέπει να ιδωθεί υπό το βάθρο της φυσικής φιλοσοφίας του, όπως αυτή εκφράζεται στο έργο του Περί αστρικών ακτίνων. Πρωτεύον ζήτημα σ’ αυτό είναι η καθολική δραστηριότητα της                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       φύσης, που ασκείται διαμέσου ακτινοβολίας των δυνάμεων ή των ισχύων. Καθετί στον κόσμο εκπέμπει ακτίνες, με το δικό του ιδιαίτερο τρόπο, προς κάθε κατεύθυνση κι αυτές γεμίζουν ολόκληρο τον κόσμο. Συνεπώς, η οπτική αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς ασχολείται με το σημαντικότερο φυσικό φαινόμενο: την ακτινοβολία της ισχύος.

ΑΡΑΒΕΣ   Το έργο του Αλ-Κιντί αποτελεί μια κριτική στην οπτική θεωρία του Ευκλείδη. Δέχτηκε τη θεωρία του οπτικού κώνου που εκπηγάζει από το μάτι αλλά μόνο σαν γεωμετρική περιγραφή της χωρικής αντίληψης.. Φυσική υπόσταση δεν έχει ο κώνος αλλά οι οπτικές ακτίνες που τον αποτελούν, οι οποίες εκπέμπονται από το μάτι προς κάθε κατεύθυνση, σε αναλογία με το εξωτερικό φως. Ο Αλ-Κιντί διατύπωσε πρώτος την αρχή ότι οι φωτεινές ακτίνες εκπέμπονται προς κάθε κατεύθυνση από κάθε σημείο ενός φωτεινού σώματος.

Ο Αλχαζέν, ήταν ο πρώτος που χρησιμοποίησε αυτήν την αρχή, της ανάλυσης του οπτικού αντικειμένου σε σημειακές πηγές ακτινοβολίας, ως βάση για μια θεωρία εισροής, η οποία θα μπορούσε να εξηγήσει τις κατευθυντικές ιδιότητες και τη γεωμετρία της όρασης. Κατ’ αυτόν το φως και το χρώμα εκπέμπονται ακτινικά προς κάθε κατεύθυνση από κάθε σημείο ενός σώματοςκατόπιν τα διάφανα σώματα (αέρας ή ιστοί του ματιού) τα υποδέχονται και τα διαδίδουν. Συμπεραίνει, επίσης, ότι οι οπτικές ακτίνες δεν έχουν φυσική ύπαρξη αφού δεν εξυπηρετούν κανένα θεωρητικό σκοπό. Χρησιμοποιούνται απλώς από τους μαθηματικούς για να αναπαραστήσουν τις γεωμετρικές ιδιότητες της όρασης.

Σχετικά με την ανατομία του οφθαλμού προσπάθησε να επιβάλει ένα γεωμετρικό μοντέλο: όλα τα μέρη του ουρανού έχουν σφαιρικές επιφάνειες τα κέντρα των οποίων βρίσκονται στην ευθεία που συνδέει το κέντρο της κόρης με το κέντρο του οπτικού νεύρου, στο πίσω μέρος του ματιού. Τοποθετεί την έδρα της όρασης στον υαλοειδή χυμό (στο φακό), με το επιχείρημα ότι ο τραυματισμός επιφέρει τύφλωση. Συνεπώς, η οπτική αντίληψη ξεκινά με την πρόσληψη του φωτός και του χρώματος στο φακό. Η σύγχυση που προκαλείται από την πολλαπλότητα των ακτινών, οι οποίες προσπίπτουν σε κάθε σημείο του φακού από κάθε σημείο του ορατού αντικειμένου, και για να υπάρξει μονοσήμαντη αντιστοίχηση ανάμεσα σ’ αυτά τα σημεία, αξιώνει ότι μόνο η ακτίνα που προσπίπτει κάθετα στο φακό γίνεται αντιληπτή, ενώ οι υπόλοιπες ακτίνες εξασθενούν λόγω διάθλασης μέσα στο μάτι.

Μετά τις μελέτες του Αλχάζεν, οι θεωρίες της εισροής επικρατούν τόσο στον αραβικό κόσμο όσο και στη ΑΡΑΒΕΣ-2Δύση. Η προσφορά του Αλχάζεν δεν επιλύει απλά τη διαφορά υπέρ της μιας εκ των τριών θεωριών της όρασης. Ο συνθετικός τρόπος που πραγματεύτηκε την οπτική υπέρ μιας θεωρίας εισροής ήταν τέτοιος, που σάρωσε τις παραδοσιακές διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στις διαφορετικές θεωρίες της οπτικής. Το πρόβλημα της όρασης απαντάται με τρόπο γεωμετρικά συνεπή, αλλά ταυτόχρονα παρατίθενται φυσικά αίτια και λαμβάνονται υπόψη οι απαιτήσεις της ανατομίας & φυσιολογίας της όρασης.

    Η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ

Στην πρώιμη λατινική Δύση επικρατούσαν οι πλατωνικές θεωρίες εκροής για την όραση, λόγω μετάφρασης του Τιμαίου από τον Χαλκίδιο και υποστήριξης από τον Αυγουστίνο. Τον 12ο & 13ο αι. μεταφράστηκε το σύνολο σχεδόν του οπτικού έργου Ελλήνων & Αράβων, ενώ ο αριστοτελισμός είχε κι εδώ τον πρώτο λόγο. Ωστόσο, οι λόγιοι του 13ου αι. αντιμετώπισαν τον τεράστιο όγκο του υλικού με αποκλίνοντα ενδιαφέροντα κι απόψεις, το οποίο έπρεπε να ταξινομήσουν, να αφομοιώσουν και, κατά το δυνατό να συμφιλιώσουν.

Robert GrossetesteΓκρόσσετεστ: από τους πρώτους λόγιους που ασχολήθηκαν με την οπτική στις αρχές του 13ου αι. Αν και υπήρχαν επιδράσεις από τις μεταφράσεις το έργο του πρέπει να εξεταστεί με βάση το υπόβαθρο της γενικότερης φιλοσοφίας του περί φωτός, στην οποία περιλαμβάνονται η επιστημολογία, η κοσμολογία, η αιτιολογία και η θεολογία του φωτός. Αυτό το πλήρες φιλοσοφικό σύστημα βασίζεται στο δόγμα του πολλαπλασιασμού των ειδών ή των προσίδιων δυνάμεων, το οποίο πρεσβεύει ότι κάθε φυσική δύναμη μεταδίδει τη ισχύ της  προς τα γειτονικά σώματα και αυτή η μετάδοση ευθύνεται για ολόκληρη τη φυσική αιτιότητα. Για τον Γκρόσσετεστ η διάδοση του φωτός αποτελεί κορυφαίο παράδειγμα για τη μελέτη της φυσικής φιλοσοφίας.

Μπέϊκον: Θεωρεί την οπτική απαραίτητη για τη μελέτη της φυσικής φιλοσοφίας, και υιοθέτησε (το νεοπλατωνικό στις καταβολές του) δόγμα του πολλαπλασιασμού των ειδών. Η οπτική αποτελεί από τα κεντρικά στοιχεία για τη σύνθεση, μέσω της οποίας αποσκοπούσε στην ενοποίηση της ανθρώπινης γνώσης. Η θεωρία του αντλεί τα κύρια σημεία της από τον Αλχαζέν– χρησιμοποιεί βέβαια τον όρο είδη αντί του όρου ακτίνες, αλλά κρατάει το βασικό μοτίβο λειτουργίας και το γεωμετρικό-ανατομικό μοντέλο της όρασης. Για να συνδυάσει όλες τις διαφορετικές αντιλήψεις των προκατόχων του θεώρησε ότι είχαν κενά κι έπρεπε να συμπληρωθούν.

Κυριότερο σημείο τριβής που κληρονόμησε ήταν η κατεύθυνση της διάδοσης της ακτινοβολίας. Στη σύνθεσή του, συμφώνησε με Αριστοτέλη και Αλχαζέν κ.α ότι η όραση είναι κυρίως αποτέλεσμα εισερχόμενων ακτίνων. Αλλά αυτές δεν είναι αρκετές, είναι απαραίτητο να εκρέουν από το μάτι του παρατηρητή οπτικές ακτίνες ή είδη, ώστε να «εξευγενίζουν» το μέσο και να ενεργοποιούν τα είδη του ορατού αντικειμένου, καθιστώντας το ικανό να διεγείρει την όραση. Άλλος συμβιβασμός είναι ότι οι οπτικές ακτίνες υπάρχουν πραγματικά, όπως υποστήριζαν Ευκλείδης, Πτολεμαίος & Στωικοί, αλλά δεν κατείχαν καμία από τις ιδιότητες (π.χ. υλικότητα) που αρνούνταν Αριστοτέλης & Αλχαζέν.

Ο Μπέϊκον παρήγαγε – κατά τη γνώμη του – την τέλεια σύνθεση μεταξύ των σχολών για την οπτική. Το έργο του Προοπτική ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό για την καθιέρωση της προοπτικής στη Δύση…κατά τον 15ο & 16ο αι. η προοπτική αποτέλεσε αντικείμενο διαλέξεων στα πανεπιστήμια σε όλη την Ευρώπη – από αυτήν την

Kepler
Kepler

παράδοση άντλησε προβλήματα, ορολογία και τρόπους αντιμετώπισης ο Kepler, στον οποίο χρωστάμε τη σύγχρονη θεωρία της όρασης, του ειδώλου του αμφιβληστροειδή, που σχηματίζεται με την αντιστροφή των φωτεινών ακτίνων στο φακό του ματιού.

ΠΗΓΕΣ

  1. 1.      Ασημακόπουλος Μ.- Τσιαντούλας Α., Οι Επιστήμες της φύσης και του ανθρώπου στην Ευρώπη τ.Α, Εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2001.
  2. 2.      Crombie A.C., Από τον Αυγουστίνο στον Γαλιλαίο, τ. Α, Εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, μτφρ. Θ Τσίρη- Ι. Αρζόγλου, Αθήνα 1994.
  3. 3.      Lindberg D., Οι απαρχές της Δυτικής Επιστήμης, Εκδ. Ε.Μ.Π, μτφρ. Η. Μαρκολέφας, Αθήνα2 1997.

ΕΥΡΩΠΗ: Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΑΡΑΒΩΝ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ/ΤΑ ΕΠΙΤΕΥΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΙΣΛΑΜΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

                                                          Η ΡΩΜΑΪΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ & ΟΙ ΑΡΑΒΕΣ

ΟΙ ΚΥΡΙΟΙ ΛΟΓΙΟΙ ΤΟΥ ΠΡΩΙΜΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ

Οι κύριοι λόγιοι που έδρασαν στη Δ. Ευρώπη από τον 4ο μέχρι τον 7ο αιώνα με σημαντικότερο τον Αυγουστίνο διέσωσαν και μεταβίβασαν την κλασική ελληνική γραμματεία και τα κείμενα των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας ήταν οι:

  1. Αυγουστίνος (354 – 430 μ.Χ.)    

    Αυγουστίνος.
    Αυγουστίνος
  2. Βοήθιος (480 – 525 μ.Χ.)           
  3. Κασσιόδωρος (480 – 575 μ.Χ.)
  4. Ισίδωρος της Σεβίλλης (560 – 636 μ.Χ.)

ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΣ

Μολονότι ο Αυγουστίνος δεν ήταν φυσικός επιστήμονας, είχε γνώση των επιστημών. Η συμβολή του στις επιστήμες εστιάζεται σε τέσσερα σημεία:

α) τη Θεία Φώτιση,

β) την αντίληψή του για τις σπερματικές αρχές (rationesseminales),

γ) τη χρήση των μαθηματικών στις επιστήμες και

δ) την αντίληψή του περί γραμμικού χρόνου, έναντι του κυκλικού χρόνου της ελληνικής παράδοσης.

Ο Αυγουστίνος θεωρεί ότι η αμετάβλητη αλήθεια των πραγμάτων γίνεται κατανοητή μόνο με το φωτισμό τους από το Θείο Φως, όπως ο φωτισμός από τον ήλιο κάνει φανερά τα αντικείμενα του κόσμου.

Οι σπερματικές αρχέςτου Αυγουστίνου αφορούν αξιώματα σχηματισμού της ύλης που παρομοιάζονται με σπόρους, οι οποίοι εμφυτεύονται από το Θεό στη δημιουργία.

Η μαθηματικοποίηση της φύσης από τον Αυγουστίνο, με τα καλά στοιχεία της (μέτρο, μορφή και τάξη) έρχεται πλησιέστερα στα αμετάβλητα χαρακτηριστικά του Θεού.

Σύμφωνα με τις αντιλήψεις του Αυγουστίνου, ο χρόνος είναι σχέση ανάμεσα στα γεγονότα που ενέχουν την παρελθούσα και μελλοντική ύπαρξη. Καταλήγει τελικά σε ένα διστακτικό ορισμό για το χρόνο: «Μου φαίνεται ότι ο χρόνος δεν είναι τίποτε άλλο παρά έκταση .αλλά τίνος έκταση δεν είμαι βέβαιος, ίσως του νου του ιδίου».

(Εξομολογήσεις, βιβλίο ΧΙ, κεφ. 26).

ΒΟΗΘΙΟΣ

ΒΟΗΘΙΟΣ
ΒΟΗΘΙΟΣ

    Ο Βοήθιος, λόγιος αριστοκρατικής καταγωγής, θεωρείται ο πλέον πρωτότυπος φιλόσοφος της Ρώμης μετά τον Αυγουστίνο. Ο Βοήθιος γνώριζε ελληνική φιλοσοφία από το πρωτότυπο και με εκλεκτική αντίληψη ήλπιζε να εναρμονίσει το πλατωνικό με το αριστοτελικό έργο.

Η ποιότητα των μεταφράσεών του, του δίνει τον τίτλο του δημιουργού της φιλοσοφικής γλώσσας των Λατίνων, ενώ σε γενικό γλωσσολογικό επίπεδο η προσφορά του στη Δύση υπολείπεται μόνο αυτής του Κικέρωνα. Ο Βοήθιος θεωρείται ο πρόγονος της σχολαστικής μεθόδου, διαχωρίζοντας την πίστη από τον λόγο. Περιέπεσε σε δυσμένεια από τον βασιλιά Θεοδώριχο και εκτελέστηκε το 525 μ.Χ.

Τα μοναστήρια και τα μοναστικά σχολεία που ιδρύονται στη Δ. Ευρώπη αυτή την περίοδο είναι οι θεσμοί που θα οδηγήσουν στην ίδρυση των πανεπιστημίων του 12ου – 13ου αιώνα.

Οι Κανόνες του Αγίου Βενέδικτου. Οι Κανόνες του Μ. Βασιλείου : «Η αδράνεια είναι εχθρός της ψυχής. Οι αδελφοί πρέπει να απασχολούνται συγκεκριμένες ώρες με χειρονακτική εργασία και άλλες με την ανάγνωση αγίων κειμένων».

ΚΑΣΣΙΟΔΩΡΟΣ

ΚΑΣΣΙΟΔΩΡΟΣ
ΚΑΣΣΙΟΔΩΡΟΣ     .

Θεωρείται ο πρώτος ο οποίος διατύπωσε την άποψη ότι η κλασική και η χριστιανική παιδεία θα πρέπει να υποστηρίζονται θεσμικά με συστηματικό τρόπο. Οι απόψεις του είναι ουσιαστικά αυγουστίνειες. θεωρεί την κλασική παιδεία ουσιώδη για την κατανόηση της Βίβλου, αλλά δεν απαιτεί όλοι οι μαθητές του να έχουν θεμελιωμένες γνώσεις.

ΙΣΙΔΩΡΟΣ    

Ισίδωρος της Σεβίλλης
Ισίδωρος της Σεβίλλης

Ο Ισίδωρος, τέλος, ήταν επίσκοπος της Σεβίλλης. Με κύριο έργο του τις «Ετυμολογίες» – μια εικοσάτομη

εγκυκλοπαίδεια, όπου τα λήμματα δεν ταξινομούνται αλφαβητικά αλλά ετυμολογικά, πίστευε ότι οι λέξεις με την ίδια ετυμολογική ρίζα ορίζουν αντικείμενα τα οποία σχετίζονται στη ζωή.

ΙΣΛΑΜ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

Οι Άραβες, πέρα από την ιστορική συμβολή τους στη Δ. Ευρώπη με τις μεταφράσεις της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, ανέπτυξαν κλάδους όπως τα μαθηματικά, η αστρονομία, η οπτική, η ιατρική κ. ά.

  • Επιχείρησαν να μετασχηματίσουν το πτολεμαϊκό γεωκεντρικό σύστημα, χωρίς όμως να προχωρήσουν στο ηλιοκεντρικό.
  • Κύρια μορφή ιδρύματος ανώτατης παιδείας στο Ισλάμ ήσαν τα κολέγια madras. θρησκευτικά ιδρύματα για τη διδασκαλία του δικαίου, όπου η διδασκαλία της διαλεκτικής μέσω αντιπαράθεσης επιχειρημάτων δεν είχε σκοπό νέες συνθέσεις παρά να καταδείξει τις αδυναμίες του αντιπάλου.
  • Στα νοσοκομεία εργάζονταν οι σημαντικότεροι φιλόσοφοι, με γνώσεις ελληνικής φιλοσοφίας πέρα από τη διδασκαλία του Γαληνού. Σ’ αυτά απαγορευόταν η ανατομία καθώς η κυριαρχούσα αντίληψη θεωρούσε την αρρώστια τιμωρία του ασθενή λόγω ασεβών πράξεων. Τα νοσοκομεία παρέμειναν υπό αυστηρό θρησκευτικό έλεγχο.

ΑΡΑΒΕΣ ΛΟΓΙΟΙ (10ος – 12ος αιώνας)

ΑΒΕΡΡΟΗΣ.
ΑΒΕΡΡΟΗΣ.

    Ο σημαντικότερος Άραβας λόγιος, ο IbnRushd, γνωστός και ως Αβερρόης (1126-1198) είναι Άραβας της Ισπανίας, γιατρός και δικαστής. Επιχείρησε ανεπιτυχώς να επιλύσει το πρόβλημα της πραγματικής κίνησης των πλανητών.

Αντιλαμβανόταν την θρησκεία αρκετή να ικανοποιεί τις πνευματικές ανάγκες του πλήθους, ενώ η φιλοσοφία ικανοποιούσε τις ανάγκες του μορφωμένου ατόμου.

Στο έργο του με θέμα τη σχέση μεταξύ θρησκείας και φιλοσοφίας καθιερώνει την αρχή της διπλής αλήθειας. Ο Αβερρόης, διαχωρίζει σε αυτό το έργο τρία είδη αποδείξεων :

  1. την προτροπή, που βασίζεται στην αποκαλυπτική πίστη, εμμένοντας στο Κοράνι,
  2. στην διαλεκτική, βασισμένη σε στοιχεία όχι απόλυτηςβεβαιότητας, μέθοδος των θεολόγων, οι οποίοι συνδυάζουν πίστη και Λόγο και
  3. στην απόδειξη, η οποία στηρίζεται σε αποδείξεις παραγωγικά λογικές και εμπειρικά επαληθεύσιμες και οδηγεί στην επιστημονική αλήθεια.

                       Η ΙΣΛΑΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

  • ΠΑΙΔΕΙΑ & ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

Θεμίστιος
Θεμίστιος

    Στο Βυζάντιο η κλασική παιδεία παράκμασε αργότερα απ’ ότι στη Δύση. Ειδικά ο Νεωπλατωνισμός εκπροσωπήθηκε από αξιόλογους λόγιους, και ορισμένοι φιλόσοφοι έγραψαν υπομνήματα για το αριστοτελικό έργο όπως: ο Θεμίστιος, ο Σιμπλίκιος, ο Φιλόπονος.

  • Η ΔΙΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΗ

Τα πιο σημαντικά κέντρα ελληνικού πολιτισμού βρίσκονταν στη Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και στο βασίλειο

βασίλειο της Βακτιριανής
βασίλειο της Βακτιριανής

 της Βακτιριανής στην Κεντρική Ασία. Εκτός από την κατάκτηση και τον αποικισμό σημαντικό ρόλο έπαιξαν οι θρησκείες, ειδικά: ο Ζωροαστρισμός, ο Μανιχαϊσμός και ο Χριστιανισμός. Οι Νεστοριανοί κατάφεραν να διαμορφώσουν τον περσικό χριστιανισμό και να ασκήσουν επίδραση στην πνευματική ζωή.

  • Η ΓΕΝΝΗΣΗ, Η ΕΞΑΠΛΩΣΗ & Ο ΕΞΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΙΣΛΑΜ

Κοράνι
Κοράνι

    Το Κοράνι, καθόρισε όλες τις πλευρές πνευματικής πίστης και πρακτικής. Επίσης αποτέλεσε πηγή της θεολογίας, της κοσμολογίας, της ηθικής και του δικαίου και συνεπώς αποτέλεσε κεντρικό σημείο αναφοράς της ισλαμικής παιδείας.

Η διαδικασία εξελληνισμού ξεκίνησε επί δυναστείας Ομμεϋαδών της Δαμασκού και επιταχύνθηκε επί Αββασιδών της Βαγδάτης. Η επάνδρωση της γραφειοκρατίας έγινε από εξισλαμισμένους Πέρσες και σε μικρότερο βαθμό χριστιανούς.

  • Η ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΣΤΑ ΑΡΑΒΙΚΑ

αλ-Μαμούν
αλ-Μαμούν

        Ξεκίνησε επί χαλίφη αλ-Μανσούρ, αλλά πήρε σοβαρές διαστάσεις επί αλ-Ρασίντ. Ο αλ-Μαμούν (813-833) ίδρυσε στη Βαγδάτη το ερευνητικό ίδρυμα, Ο Οίκος της Σοφίας. Επικεφαλής του ιδρύματος ήταν ο Νεστοριανός Χουναΐν ιμπν Ισάκ, ο οποίος επιδόθηκε σε μεταφράσει με ιδιαίτερα εκλεπτυσμένους τρόπους. Το μεγαλύτερο μέρος των μεταφράσεων αφορούσαν ιατρικά έργα με έμφαση στον Ιπποκράτη και τον Γαληνό, 3 πλατωνικούς διαλόγους, αριστοτελικά έργα και την Παλαιά Διαθήκη στα συριακά.

Ο γιος του, Ισάκ, μετέφρασε Αριστοτέλη, τα Στοιχεία του Ευκλείδη, την Αλμαγέστη του Πτολεμαίου. Άλλοι συνεργάτες του μαθηματικά έργα και Αρχιμήδη. Μέχρι το 1,000 το σύνολο σχεδόν των έργων της ελληνικής ιατρικής, φυσικής φιλοσοφίας και μαθηματικών είχαν αποδοθεί σε εύχρηστες αραβικές εκδοχές.

  • Η ΙΣΛΑΜΙΚΗ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Εμπόδια που συνάντησε η Ελληνική επιστήμη ήταν οι γλωσσικοί φραγμοί, η ξένη καταγωγή της και ο έλλογος χαρακτήρας της. Η ελληνική γνώση είχε ανθρώπινη κι όχι θεία καταγωγή. Έπρεπε να κατανοηθεί με το λόγο κι ήταν αντικείμενο κριτικού σχολιασμού ή διόρθωσης. Ανάμεσα στις 2 ακραίες θέσεις για την υποδοχή της γνώσης στο Ισλάμ, άξια επισήμανσης αποτελούν: Η θέση της ελληνικής επιστήμης δεν ήταν περιθωριακή αλλά δεν είχε κεντρική θέση στον ισλαμικό πολιτισμό. Δεν βρήκε ασφαλές θεσμικό πλαίσιο όπως στη Δύση. Το ισλαμικό εκπαιδευτικό σύστημα δεν παρεμπόδισε αλλά ούτε υποστήριξε τις ξένες επιστήμες, με αποτέλεσμα την παρακμή της ισλαμικής επιστήμης τον 13ο & 14ο αι.

  • ΤΑ ΕΠΙΤΕΥΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΙΣΛΑΜΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

Η ισλαμική επιστήμη χτίστηκε σε ελληνικά θεμέλια και διαμορφώθηκε με ελληνικές αρχιτεκτονικές αρχές.

Αραβική φιλοσοφική σχολή
Αραβική φιλοσοφική σχολή

Η ισλαμική αστρονομία προσπάθησε να διορθώσει το πτολεμαϊκό σύστημα. Ο αλ-Μπατάνι εισήγαγε μαθηματικές βελτιώσεις και παραπομπές συναντάμε σε έργα του Κοπέρνικου και του Κέπλερ

Η οπτική σημείωσε πρόοδο. Ο αλ-Χαϊθάμ, διατύπωσε νέα θεωρία περί όρασης (βασισμένη στην ιδέα ότι το φως μεταδίδεται απ’ το οπτικό αντικείμενο στο μάτι), η οποία επικράτησε μέχρι την διατύπωση της θεωρίας του Κέπλερ τον 17ο αι.

  • Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΤΗΣ ΙΣΛΑΜΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

Η επιστημονική δραστηριότητα έδωσε σημαντικούς καρπούς και είχε σημαντική διάρκεια. Από μέσα του 9ου έως μέσα του 13ου αι. συναντάμε εντυπωσιακές εργασίες.

Οι απαρχές της επιστημονικής κίνησης πρέπει να τοποθετηθούν για πρακτικούς σκοπούς) στη Βαγδάτη των Αββασιδών, ενώ σημαντική υπήρξε και η συμβολή των Ομμεαϋδών της Ισπανίας.

Η παρακμή μπορεί να αποδοθεί: α) στην ενδυνάμωση συντηρητικών θρησκευτικών δυνάμεων, β) στην αποσταθεροποίηση λόγω έλλειψης ειρήνης, ευημερίας και υποστήριξης. Οι Μογγόλοι κατέλυσαν τη δυναστεία των Αββασιδών, η Ισπανία ανακαταλήφθηκε από τους χριστιανούς, το θεσμικό υποστηρικτικό πλαίσιο εξέλειπε και η περιορισμένη ωφέλεια δεν τις καθιστούσε θέμα πρώτης προτεραιότητας.

ΠΗΓΕΣ

  1. Ασημακόπουλος Μ.- Τσιαντούλας Α., Οι Επιστήμες της φύσης και του ανθρώπου στην Ευρώπη τ.Α, Εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2001.

  2. Crombie A.C., Από τον Αυγουστίνο στον Γαλιλαίο, τ. Α, Εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, μτφρ. Θ Τσίρη- Ι. Αρζόγλου, Αθήνα 1994.

  3. Lindberg D., Οι απαρχές της Δυτικής Επιστήμης, Εκδ. Ε.Μ.Π, μτφρ. Η. Μαρκολέφας, Αθήνα2 1997.

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ, ΑΝΑΛΥΣΗ κ’ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΑΠΟΨΕΩΝ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ, ΠΕΡΙ ΚΙΝΗΣΗΣ ΣΕ ΥΠΟΣΕΛΗΝΕΙΑ κ’ ΥΠΕΡΣΕΛΗΝΕΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ, ΚΑΘΩΣ κ’ ΕΚΕΙΝΩΝ ΤΩΝ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΙΑΣΤΩΝ ΤΟΥ από Δ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ, ΑΝΑΛΥΣΗ κ’ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΑΠΟΨΕΩΝ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ, ΠΕΡΙ ΚΙΝΗΣΗΣ ΣΕ ΥΠΟΣΕΛΗΝΕΙΑ κ’ ΥΠΕΡΣΕΛΗΝΕΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ, ΚΑΘΩΣ κ’ ΕΚΕΙΝΩΝ ΤΩΝ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΙΑΣΤΩΝ ΤΟΥ από Δ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ

Στο αριστοτέλειο φιλοσοφικό σύστημα, η κίνηση –με την έννοια της αέναης μεταβολής- μοιάζει να κατέχει θεμελιώδη σημασία. Έτσι διακρίνουμε τεσσάρων ειδών μεταβολές: α) τη Γένεση και Φθορά , όπου συγκεκριμένα αντικείμενα ξεκινούν και παύουν να υπάρχουν, β) την Αλλοίωση για τις ποιοτικές αλλαγές κάποιου αντικειμένου, γ) την Αύξηση και μείωση, για αλλαγές ποσοτικές ή μεγέθους, δ) την Τοπική κίνηση, για την αλλαγή τόπου κάποιου αντικειμένου[3]. Επιπρόσθετα, ο ουσιαστικός λόγος κάθε μεταβολής εντοπίζεται στη φύση κάθε αντικειμένου και πραγματώνεται λόγω ύπαρξης κάποιου τελικού σκοπού (τελεολογία), ενώ τα αίτια της είναι επίσης τέσσερα. Για παράδειγμα, στη διαδικασία κατασκευής ενός ξύλινου δοκαριού για τη στήριξη μιας στέγης, διακρίνουμε τέσσερα αίτια: α) το Ειδικό, δηλαδή τη μορφή που παίρνει το δοκάρι, β) το Υλικό, δηλαδή τη σταθερή ύλη του ξύλου, στο οποίο πραγματοποιείται η μεταβολή, γ) το Ποιητικό, δηλαδή τον ξυλουργό ως φορέα της δράσης που επιφέρει τη μεταβολή, και δ) το Τελικό, δηλαδή η στήριξη της στέγης ως σκοπός της μεταβολής.

Τέλος, ο Αριστοτέλης επιχειρεί τη διαίρεση του σύμπαντος σε δύο μέρη: α) στην υποσελήνεια περιοχή, όπου όλες οι ουσίες μπορούν να αναχθούν σε τέσσερα θεμελιώδη στοιχεία: γη, νερό, φωτιά και αέρα· τα δύο πρώτα αποτελούν τα βαριά στοιχεία με φυσική τάση να κατευθύνονται προς το κέντρο του σύμπαντος (τη Γη), ενώ τα άλλα δύο αποτελούν τα ελαφρά, με κατεύθυνση προς την περιφέρεια. β) Στην υπερσελήνεια περιοχή, όπου υπάρχει μόνο το αναλλοίωτο πέμπτο στοιχείο του αιθέρα.

Έτσι, εστιάζοντας στην υποσελήνεια περιοχή, κατά τον φιλόσοφο αποτελεί την κατώτερη περιοχή, όπου διαδραματίζονται κάθε είδους μεταβολές και όριο της αποτελεί ο χώρος κάτω από την τροχιά τη σελήνης. Στη διαδικασία της μεταβολής των αντικειμένων, λαμβάνει μέρος μόνο η μορφή, ενώ η ύλη παραμένει σταθερή. Η δε μορφή μεταβάλλεται χάρη στην ύπαρξη του δίπολου μορφή προς επίτευξη – απουσίας μορφής προς επίτευξη. Ειδικότερα, η κίνηση των αντικειμένων σ’ αυτήν την περιοχή διακρίνεται σε δύο είδη: την φυσική και την εξαναγκασμένη ή βίαιη. Πρώτο κοινό στοιχείο τους και απαραίτητη προϋπόθεση, αποτελεί η ύπαρξη κάποιου κινούντος που θέτει σε εφαρμογή την κίνηση.  Δεύτερο κοινό στοιχείο, είναι η ύπαρξη της αντίστασης ως αντίθετης δύναμης απ’ αυτήν που προκαλεί την κίνηση. Συνεπώς, όσο πιο μεγάλη αντίσταση συναντά ένα σώμα τόσο περισσότερο χρόνο χρειάζεται για να διανύσει κάποια απόσταση, ενώ στην περίπτωση που η αντίσταση είναι ίση με την κινητήρια δύναμη, το σώμα θα παραμείνει ακίνητο. Επιπλέον, η έλλειψη αντίστασης συνεπάγεται την άπειρη ταχύτητα κίνησης του αντικειμένου, ιδέα την οποία απέρριψε ο Αριστοτέλης και μαζί της την ύπαρξη κενού.

Ωστόσο, στη φυσική κίνηση το ρόλο του κινούντος κατέχει η φύση του αντικειμένου, ενώ η διεύθυνση της καθορίζεται από την αναλογία των επιμέρους στοιχείων που συνθέτουν το αντικείμενο. Οπότε, στις ουσίες όπου υπερισχύουν τα βαριά στοιχεία (π.χ. η πτώση ενός βράχου) έχουν κατεύθυνση προς τη φυσική τους θέση, στο κέντρο του σύμπαντος. Αντίστοιχα, όπου κυριαρχούν τα ελαφρά (π.χ. ο καπνός) κατευθύνονται προς την περιφέρεια. Στην προέκταση της συγκεκριμένης  συλλογιστικής, αν δεν υπήρχαν φυσικά εμπόδια, τα τέσσερα στοιχεία θα σχημάτιζαν ισάριθμους ομόκεντρους κύκλους, όπου στο κέντρο του σύμπαντος θα βρίσκονταν η γη σαν το βαρύτερο στοιχείο και γύρω της το νερό και στην περιφέρεια ο αέρας και γύρω απ’ αυτόν η φωτιά σαν το ελαφρύτερο όλων[4].

Στην εξαναγκασμένη ή βίαιη κίνηση, το ρόλο του κινούντος αναλαμβάνει η εξωτερική δύναμη που κινεί το σώμα προς κατεύθυνση διαφορετική από αυτή που επιβάλει η φύση του. Η αιτιολογία του Αριστοτέλη για τη συνέχιση της κίνησης όταν αυτή η δύναμη σταματήσει να ασκείται, στηρίζεται από τη θεωρία της Αντιπερίστασης[5], κατά την οποία η κίνηση συνεχίζεται γιατί το μέσο  στο οποίο κινείται το σώμα επενεργεί ως κινούν, αντικαθιστώντας την αρχική δύναμη. Για παράδειγμα, όταν ένα βέλος εκτοξευτεί από ένα τόξο, ο ίδιος ο αέρας είναι αυτός που ασκεί πίεση ώστε να συνεχιστεί η κίνηση.

ΑΒΙΚΕΝΝΑΣ, ΣΠΟΥΔΑΙΟΣ ΑΡΑΒΑΣ ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ
ΑΒΙΚΕΝΝΑΣ, ΣΠΟΥΔΑΙΟΣ ΑΡΑΒΑΣ ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ

Βέβαια, η πρόσληψη και η επεξεργασία των αριστοτελικών ιδεών από τους λόγιους του Μεσαίωνα, αφενός γέννησε ερωτηματικά, αφετέρου οδήγησε στην εξέλιξη ή την απόρριψη κάποιων εξ αυτών.  Στην περίπτωση της φυσικής κίνησης, ερωτηματικά διατυπώθηκαν για τη φύση του κινούντος. Οι κύριες απόψεις που διατυπώθηκαν ήταν από τους Αβικένα και Αβερόη, οι οποίοι κατέληξαν πως στην περίπτωση της φυσικής κίνησης, η μορφή είναι το κινούν και η ύλη το κινούμενο. Με τη συγκεκριμένη θεωρία διαφώνησε ο Θωμάς ο Ακινάτης, υπογραμμίζοντας την αριστοτελική αρχή του αδιαίρετου μορφής και ύλης, και υποστηρίζοντας πως το κινούν ευθύνεται μόνο για την αρχική γένεση ή το σχηματισμό του αντικειμένου μακριά από τον φυσικό του τόπο, ενώ στη συνέχεια το αντικείμενο λόγω της φύσης του δεν χρειάζεται άλλο κινούν[6].

Όσο για την κίνηση στο κενό, αρκετοί από τους προβληματισμούς κατά τον Μεσαίωνα ήταν απόρροια των ενστάσεων του Φιλόπονου, οι οποίες διατυπώθηκαν ήδη από τον 6ο αιώνα. Βασικά, αμφισβητήθηκαν τα συμπεράσματα του Αριστοτέλη για τη συνάρτηση της ταχύτητας με το λόγο δύναμης και αντίστασης και η συνακόλουθη απόρριψη του κενού. Πιο συγκεκριμένα, ο Φιλόπονος ισχυρίστηκε πως είτε η κίνηση πραγματοποιείται παρουσία κάποιου μέσου που ασκεί αντίσταση, είτε στο κενό, το αντικείμενο είναι αδύνατον να βρίσκεται την ίδια στιγμή, στην αρχή και το τέλος της διαδρομής που έχει να διανύσει. Ως εκ τούτου, η αντίσταση του μέσου επιβραδύνει το αντικείμενο, αλλά η κίνηση στο κενό συνεπάγεται απλά μεγαλύτερη και όχι άπειρη ταχύτητα. Έτσι, συμπεραίνει πως είναι δυνατή η κίνηση στο κενό. Επιπλέον,  προτεραιότητα στην κίνηση έχει η δύναμη και όχι η ισότιμη σχέση της με την αντίσταση[7]. Τις βασικές γραμμές της λογικής του Φιλόπονου υιοθέτησε ο Άραβας Avempace τον 12ο αιώνα, ο οποίος στην προσπάθεια διατύπωσης μιας ενιαίας δυναμικής μεταξύ υποσελήνειου-υπερσελήνειου κόσμου, χρησιμοποίησε τις κινήσεις των ουράνιων σφαιρών, που ενώ δεν συναντούν αντίσταση δεν είναι και στιγμιαίες. Στον αντίποδα, ο Αβερόης θα απορρίψει τη θεωρία του προηγούμενου, επισημαίνοντας πως στις φυσικές κινήσεις το αντικείμενο αποτελεί ενότητα κινητού και κινούντος και συνάμα,  η κίνηση σχετίζεται μόνο με το εξωτερικό μέσο. Ταυτόχρονα, αποκλείει τη δυνατότητα κίνησης χωρίς την ύπαρξη μέσου, δεχόμενος την αριστοτέλεια αντίληψη

ΑΒΕΡΡΟΗΣ, Ο ΕΤΑΙΡΟΣ ΜΕΓΑΛΟΣ ΑΡΑΒΑΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟΣ ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ
ΑΒΕΡΡΟΗΣ, Ο ΕΤΑΙΡΟΣ ΜΕΓΑΛΟΣ ΑΡΑΒΑΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟΣ ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

ανυπαρξίας του κενού. Από την άλλη, διαφορετική κριτική ασκεί στον Avempace, ο Θωμάς ο Ακινάτης. Ο τελευταίος, ανάγει το σώμα από μάζα σε γεωμετρικό μέγεθος, στο οποίο ασκείται αντίσταση.

Μία δεύτερη ένσταση του Φιλόπονου αφορούσε την εξαναγκασμένη κίνηση. Ο Αλεξανδρινός φιλόσοφος, δυσπιστούσε κατά πόσο το μέσο έχει τον χαρακτήρα κινούντος και θεωρούσε πως επενεργεί μάλλον σαν φορέας αντίστασης. Επιπρόσθετα, τόσο για τις φυσικές όσο και για τις εξαναγκασμένες κινήσεις κατέληξε στην απαραίτητη ύπαρξη εσωτερικών κινούντων. Ειδικά για την εξαναγκασμένη κίνηση στην περίπτωση του βλήματος, τη συγκεκριμένη θέση την αιτιολόγησε υιοθετώντας την αντίληψη πως κάποια «άυλη κινητήρια δύναμη» επιβάλλεται στο βλήμα από τον εκτοξευτή[8]. Οι συγκεκριμένες απόψεις άσκησαν επιρροή στους μεσαιωνικούς σχολιαστές, με σημαντικότερο ίσως εκφραστή τους τον Buridan κατά τον 14ο αι. Ο τελευταίος εισάγει στη θεωρία του τον όρο της ορμής (impetus), η οποία αντικαθιστά την αρχική δύναμη και λειτουργεί από τη φύση της ως κινούν. Η φύση της ορμής είναι σταθερή και διακριτή από την τοπική κίνηση, ενώ παράγοντες φθοράς της αποτελούν η αντίσταση ή η αντίθετη κλίση. Σε σύγκριση του impetus με την σύγχρονη έννοια της ορμής, η ομοιότητα έγκειται στο ότι  ο Buridan το θεωρούσε ανάλογο της ταχύτητας και της «πρώτης μάζας», κάτι που συνειρμικά φέρνει στο νου το τύπο της κλασικής μηχανικής για τον υπολογισμό της σύγχρονης ορμής (J= m x u). Όμως, για τον Buridan το impetus χρησιμοποιείται ως όρος ερμηνείας της συνέχειας της κίνησης όταν η αρχική δύναμη σταματά να ενεργεί στο σώμα, ενώ η ορμή στη σύγχρονη εκδοχή της αποτελεί μέτρο της κίνησης που δεν απαιτεί κάποια επιπλέον αιτία για τη διατήρησή της (σε συνθήκες απουσίας αντίστασης)[9]. Η συγκεκριμένη θεωρία αποτέλεσε την επικρατέστερη εκδοχή έως τον 17ο αιώνα.

Ένα ακόμα ζήτημα που απασχόλησε τους μεσαιωνικούς σχολιαστές αφορούσε τη διερεύνησης της φύσης της κίνησης, δηλαδή αν αυτή αποτελεί διακριτή ή ξεχωριστή ύπαρξη από το κινούμενο σώμα. Οι δύο κύριες θεωρίες [απόρροια της νομιναλιστικής και ρεαλιστικής σκέψης αντίστοιχα] που διατυπώθηκαν ήταν οι εξής: α) της Ρέουσας μορφής (Forma fluens), σύμφωνα με την οποία η κίνηση δεν αποτελεί ξεχωριστή ύπαρξη από το κινούμενο αντικείμενο, αλλά  είναι το ίδιο το σώμα στους τόπους που καταλαμβάνει διαδοχικά, β) της Μορφής Ροής(Fluxus formae), κατά την οποία εκτός από το κινούμενο αντικείμενο και τους τόπους που καταλαμβάνει, η κίνηση ενυπάρχει ως επιπλέον πράγμα στο κινούμενο αντικείμενο. Ενδεικτικά θα αναφέρουμε ως υποστηρικτή της πρώτης άποψης τον Όκκαμ, που θεωρούσε ότι στη φύση υπάρχουν μόνο απόλυτα πράγματα δύο ειδών: οι ουσίες και οι ποιότητες (τα αισθητώς αντιληπτά χαρακτηριστικά). Επιπλέον, υπάρχουν οι «ποσότητες» όπως η κίνηση, οι οποίες δεν υπάρχουν ξεχωριστά από τα αντικείμενα, άρα δεν έχουν δική τους υπόσταση[10]. Υποστηρικτής της δεύτερης θεωρίας υπήρξε ο Buridan, ο οποίος χρησιμοποιώντας θεολογικά επιχειρήματα προσπαθεί να ξεπεράσει την ενδεχόμενη αντίφαση μεταξύ κίνησης και θεϊκής παντοδυναμίας. Για τον ίδιο, αυτό είναι εφικτό αν η κίνηση εκτός από το κινούμενο αντικείμενο και τους τόπους που καταλαμβάνει διαδοχικά, διαθέτει ένα επιπλέον χαρακτηριστικό όπως οι ιδιότητες ή οι ποιότητες, ακόμα κι αν δεν καταλαμβάνει τόπο[11].

ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ, ΕΚΤΟΣ ΑΠΟ ΜΕΓΑΛΟΣ ΚΑΘΟΛΙΚΟΣ ΘΕΟΛΟΓΟΣ, ΥΠΗΡΞΕ κ' ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ
ΘΩΜΑΣ ΑΚΙΝΑΤΗΣ, ΕΚΤΟΣ ΑΠΟ ΜΕΓΑΛΟΣ ΚΑΘΟΛΙΚΟΣ ΘΕΟΛΟΓΟΣ, ΥΠΗΡΞΕ κ’ ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

Η δεύτερη περιοχή του σύμπαντος κατά τον Αριστοτέλη, είναι η υπερσελήνεια που βρίσκεται πάνω από την τροχιά της σελήνης με όριο την εξώτατη σφαίρα των απλανών. Σύμφωνα με τον φιλόσοφο αποτελεί «την ανώτερη ουράνια περιοχή των αιώνια αμετάβλητων κύκλων»[12]. Σ’ αυτήν απαντάται μόνο το αναλλοίωτο πέμπτο στοιχείο του αιθέρα (πεμπτουσία), το οποίο καλύπτει τα πάντα αποκλείοντας την ύπαρξη κενού. Η έλλειψη αντίθετου στοιχείου από τον αιθέρα συνεπάγεται την απουσία ποιοτικών αλλαγών, με αποτέλεσμα στην περιοχή να λαμβάνει χώρα η τελειότερη μορφή κίνησης, η οποία είναι η αέναη, ομαλή κυκλική.

Εξάλλου, στην υπερσελήνεια περιοχή υπάρχουν οι λεγόμενοι απλανείς αστέρες με την ομαλή κίνηση «σαν να είναι στερεωμένοι σε μια ομαλά περιστρεφόμενη σφαίρα»[13] και οι εφτά πλανώμενοι ή πλανήτες που μολονότι η κίνησή τους είναι πιο περίπλοκη, είναι συνάμα συμβατή με την ομαλή κυκλική ουράνια κίνηση[14]. Συνεπής στη θεωρία του ο Αριστοτέλης, απέδωσε το αίτιο της κίνησης στην ύπαρξη κάποιου ακίνητου και ξεχωριστού για κάθε σφαίρα κινούντος. Η δύναμη που κινεί τα ουράνια σώματα διακρίνεται στην εσωτερική (ψυχή) και την εξωτερική (διάνοια)· η πρώτη αποτελεί μέρος των τροχιών, ενώ η δεύτερη είναι διακριτή[15]. Ενδιαφέρον εδώ, παρουσιάζει η διερεύνηση της ταυτότητας του κινούντος, τόσο από τον Αριστοτέλη, όσο και από πλευράς ερμηνειών που δόθηκαν από μεσαιωνικούς σχολιαστές του.

Κατά τον Αριστοτέλη, το ακίνητο κινούν αποτελεί το αίτιο της κίνησης, όχι γιατί αποτελεί φορέα δράσης που επιφέρει την κίνηση (ποιητικό αίτιο), αλλά γιατί κυοφορεί το σκοπό αυτής της κίνησης, ο οποίος εκδηλώνεται ως επιθυμία των σφαιρών να μιμηθούν την τελειότητά της φύσης του (τελικό αίτιο). Η κάθε σφαίρα μεταδίδει την κίνηση στην επόμενη, με αφετηρία την εξώτατη σφαίρα των απλανών αστέρων, της οποίας το ακίνητο κινούν  ονομάζεται Πρώτο Κινούν και αποτελεί την «πρωταρχική πηγή κάθε κίνησης μέσα στο σύμπαν»[16].  Πιο συγκεκριμένα, το πρώτο κινούν κατέχει τις ιδιότητες του Θεού ως υπέρτατης νόησης με τη μορφή ενέργειας, που δεν έχει επαφή με τις σφαίρες, δεν καταλαμβάνει τόπο και αποτελεί το αντικείμενο μίμησης των ουράνιων σφαιρών[17].

Τον Μεσαίωνα, γύρω από τις συγκεκριμένες αντιλήψεις, γεννήθηκαν αρκετά ερωτήματα και διατυπώθηκαν διάφορες απόψεις ή διαφωνίες. Για παράδειγμα, η σημασία που απέδιδε ο Αριστοτέλης στην ύπαρξη του Θεού μπορούσε με κατάλληλες προσαρμογές να ενσωματωθεί στη χριστιανική θεολογία, αλλά όχι και η πεποίθησή του περί αιωνιότητας του σύμπαντος που έρχονταν σε αντίθεση με τη χριστιανική θεωρία της Γένεσης.  Ένα κεφαλαιώδους σημασίας ζήτημα για τη μεσαιωνική Ευρώπη, αποτέλεσε αφενός η φύση του πρώτου κινούντος, αφετέρου η ταυτότητα των υπολοίπων ακίνητων κινούντων. Στο πρώτο κινούν, όπου ο Αριστοτέλης είχε προβάλει θεϊκές ιδιότητες δεν υπήρχε αντίφαση με το χριστιανικό δόγμα, με αποτέλεσμα να ταυτιστεί με το χριστιανικό Θεό. Ωστόσο, στα υπόλοιπα ακίνητα κινούντα – εξεταζόμενα ως εξωτερική κινητήρια δύναμη- προκειμένου να

BURIDAN, ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟΣ ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ
BURIDAN, ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟΣ ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

αποφευχθεί η ταύτισή τους με άλλου είδους θεότητες ή να προληφθεί ο κίνδυνος αμφισβήτησης της θεϊκής παντοδυναμίας, προβλήθηκε η ταυτότητα αγγέλων ή άλλων άυλων διανοιών, οι οποίες ήταν υπεύθυνες καθεμία για την κίνηση ξεχωριστής σφαίρας, αλλά επουδενί ολόκληρου του ουρανού, δυνατότητα που κατείχε μονάχα ο Θεός[18].  Επίσης, στην εξέταση ύπαρξης εσωτερικής κινητήριας δύναμης με τη μορφή ψυχών, καθότι αποτελούσαν μέρος των τροχιών τούς δόθηκε ο ρόλος της μορφής των τελευταίων και αντίστοιχα στο συστατικό υλικό τής ύλης. Στο ζήτημα, με θεολογικές προεκτάσεις, που προέκυπτε αν οι τροχιές ήταν ζωντανές· διέξοδο ως ένα βαθμό αποτέλεσαν απόψεις όπως του  Kilwardby που ερμήνευσε την κυκλική κίνηση ως προϊόν της ενεργούς φύσης ή έμφυτης τάσης των ουράνιων σφαιρών, αλλά και του Buridan που θεώρησε την ουράνια κίνηση ως αποτέλεσμα ώθησης ή κινητήριας δύναμης (όπως αυτή του βέλους στην επίγεια κίνηση), που άσκησε ο Θεός κατά τη δημιουργία[19]. Σε αντίθεση βέβαια με την θεωρία του impetus στην υποσελήνεια περιοχή, η ορμή που αντικαθιστά το ρόλο των διανοιών στην υπερσελήνεια περιοχή δεν γνωρίζει ποσοτικές μεταβολές και φθορά, ενώ ο Θεός συμμετέχει στην μετάδοσή της στα ουράνια σώματα μόνο στην αρχική φάση, ενώ στη συνέχεια είναι εκείνη που αναλαμβάνει το ρόλο του κινούντος[20].

Επιστρέφοντας στις αντιλήψεις του Αριστοτέλη, ίσως φαντάζει παράδοξο πως παρά την έμφαση που απέδιδε στην κίνηση, θεωρούσε πως η ίδια η Γη παραμένει ήρεμη στο κέντρο του σύμπαντος.  Πέρα από την προηγούμενη παρατήρηση, γεννάται το ερώτημα αν ο Αριστοτέλης αντιμετωπίζει τελικά την αντικειμενική πραγματικότητα ως προϊόν αέναης μεταβολής και κίνησης ή την προσεγγίζει υπό το πρίσμα μιας στατικής οπτικής. Βέβαια, οι απόψεις του αν και κυριάρχησαν αποτέλεσαν και πεδίο περαιτέρω διερεύνησης. Για παράδειγμα ο Oresme συλλαμβάνει τη σχετικότητα της έννοιας του κέντρου, ενώ ο Θωμάς ο Ακινάτης εστιάζει στη σχετικότητα αυτής της ίδιας της κίνησης[21].  Κατά τον  Lindberg τις πιο ολοκληρωμένες τοποθετήσεις, σχετικά με το ζήτημα της κίνησης της Γης έγιναν από τους  Buridan και Oresme. Ο πρώτος, χρησιμοποίησε το παράδειγμα της κάθετης ρίψης ενός βέλους και της πτώσης στο ίδιο σημείο για να υποστηρίξει την ακινησία. Ο δεύτερος, χρησιμοποιεί λογικά επιχειρήματα υπέρ της κίνησης, τα οποία τελικά αντικρούει με κάποιο βιβλικό χωρίο που υποδηλώνει την ακινησία της Γης και δεν επιδέχεται αμφισβήτησης. Με τον τρόπο αυτό επιχειρεί να  καταδείξει την υπεροχή της πίστης σε ζητήματα που δεν συμβαδίζει με τη λογική.

Μολονότι, αρκετές από τις αντιλήψεις του Αριστοτέλη συνέχιζαν να είναι αποδεκτές κατά το μεσαίωνα, ο αριστοτελισμός δέχτηκε πλήγμα με την καταδίκη από την εκκλησία των 219  προτάσεων, το 1277. Με μια πρώτη εκτίμηση αυτό μοιάζει – και σε μεγάλο βαθμό είναι – μια νίκη της πίστης επί της λογικής ή της πνευματικής εξουσίας επί της ελευθερίας της σκέψης. Σε ένα δεύτερο επίπεδο όμως, η εκκλησία μέσα από την καταδίκη του αριστοτελισμού οδήγησε, δίχως να αποτελεί στόχο της, στη δραστηριοποίηση των ερευνητών σε νέα πεδία γνώσης και σε μια διεύρυνση των πνευματικών οριζόντων τους. Εν προκειμένω, κάτω από το μανδύα της συμμόρφωσης με τις επιταγές της πνευματικής εξουσίας θα ενθαρρυνθεί ένας διάλογος για θέματα όπως η κίνηση της Γης ή η δυνατότητα ύπαρξης κενού, τα οποία προηγουμένως φάνταζαν λυμένα. Μ’ αυτόν τον τρόπο ο προσανατολισμός προς νέους δρόμους προσέγγισης αρκετών φαινόμενων μοιάζει να προετοιμάζει την  επερχόμενη Επιστημονική Επανάσταση.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  1. 1.       Ασημακόπουλος Μ.- Τσιαντούλας Α., Οι Επιστήμες της φύσης και του ανθρώπου στην Ευρώπη τ.Α, Εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2001.
  2. 2.       Crombie A.C., Από τον Αυγουστίνο στον Γαλιλαίο, τ. Α, Εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, μτφρ. Θ Τσίρη- Ι. Αρζόγλου, Αθήνα 1994.
  3. 3.       Lindberg D., Οι απαρχές της Δυτικής Επιστήμης, Εκδ. Ε.Μ.Π, μτφρ. Η. Μαρκολέφας, Αθήνα2 1997.

                                                                                                                                                                 Δ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ


[1] D. Lindberg, Οι απαρχές της Δυτικής Επιστήμης, Εκδ. Ε.Μ.Π, μτφρ. Η. Μαρκολέφας, Αθήνα 1997, σελ. 74. Εφεξής θα χρησιμοποιούμε συντομογραφία.

[2] A.C. Crombie, Από τον Αυγουστίνο στον Γαλιλαίο, τ. Α, Εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, μτφρ. Θ Τσίρη- Ι. Αρζόγλου, Αθήνα2 1994, σελ. 85. Εφεξής θα χρησιμοποιούμε συντομογραφία

[3] D. Lindberg, σελ. 412-413

[4] Ο.π., σελ. 82

[5] Μ. Ασημακόπουλος- Α. Τσιαντούλας, Οι Επιστήμες της φύσης και του ανθρώπου στην Ευρώπη τ.Α, Εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2001, σελ. 158. Εφεξής θα χρησιμοποιούμε συντομογραφία.

[6] D. Lindberg, σελ. 428

[7] Μ. Ασημακόπουλος- Α. Τσιαντούλας., Σελ. 161

[8] D. Lindberg, σελ. 429

[9] Ο.π., 429-431

[10] Μ. Ασημακόπουλος- Α. Τσιαντούλας., σελ. 126

[11] D. Lindberg, σελ. 416,417

[12] Ο.π., σελ. 78

[13] Ο.π., σελ. 87

[14] Ο.π., σελ. 87

[15] Μ. Ασημακόπουλος- Α. Τσιαντούλας. Σελ. 189

[16] A.C. Crombie, σελ. 90

[17] D. Lindberg, σελ. 88

[18] Μ. Ασημακόπουλος- Α. Τσιαντούλας. Σελ. 189

[19] D. Lindberg, σελ. 357

[20] Μ. Ασημακόπουλος- Α. Τσιαντούλας. Σελ. 189, 190

[21] Ο.π., σελ 191