Skip to content

Ο φόβος του φόβου / Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση

03/12/2015

Ο φόβος του φόβου / Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση

Φραγκιαδάκη Μαρίνα / ψυχαναλύτρια, μέλος της Νέας Λακανικής Σχολής  και της Παγκόσμιας Εταιρείας Ψυχανάλυσης

Η κρίση και ειδικά η τόσο απότομη, γρήγορη και βίαιη κρίση όπως αυτή που ζούμε τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα προκαλεί βαθιές υποκειμενικές επιπτώσεις στον καθένα μας. Οι τελευταίες ραγδαίες εξελίξεις στην πολιτική και οικονομική σκηνή έφεραν τους συμπολίτες μας σε καταστάσεις που βιώθηκαν ως ακραίες και οι οποίες παραπέμπουν σε παλιές ζοφερές εποχές τις οποίες εξάλλου οι περισσότεροι δεν έχουμε ζήσει.

Η λέξη φόβος έγινε η λέξη κλειδί του καθημερινού λόγου του διπλανού μας, του συγγενή, του φίλου, των μίντια και έρχεται να εκφράσει δικαιολογημένα ή υπερβολικά την ύπαρξη ενός άμεσου κινδύνου. Αν όμως ο κίνδυνος οικονομικής κατάρρευσης της χώρας είναι πραγματικός, για ποιον φόβο πρόκειται;

Όταν κάποιος βρίσκεται μπρος σε ένα πραγματικό και ξαφνικό κίνδυνο, πχ ζει μια φυσική καταστροφή, βλέπει ένα αυτοκίνητο να έρχεται κατά πάνω του στον δρόμο, κάποιος τον απειλεί με ένα όπλο κλπ. νοιώθει έναν έντονο φόβο. Πρόκειται για μια ανθρώπινη αντίδραση που έχει και λειτουργία προστασίας. Φοβάται για τη ζωή του και αυτό τον οδηγεί να ψάξει ενστικτωδώς τρόπους επιβίωσης.

Σε άλλο επίπεδο, ο αγχώδης φόβος που νοιώθει κάποιος μπρος σε μια σοβαρή απόφαση στη ζωή του, πριν να περάσει εξετάσεις ή ακόμα πχ. πριν να βγει ένα πρώτο ερωτικό ραντεβού με κάποιον που του αρέσει, συνδέεται με την κρισιμότητα της κατάστασης γιατί έχει συναίσθηση ότι διακυβεύεται κάτι σημαντικό γι αυτόν και ότι η στάση του θα έχει αποφασιστική σημασία για την έκβαση των γεγονότων. Σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να δημιουργηθεί μια έντονη εσωτερική ψυχική σύγκρουση με τη μορφή άγχους ειδικότερα όταν αυτό που νομίζει ότι θέλει δεν ταυτίζεται με αυτό που επιθυμεί ασυνείδητα. Μπορεί πχ. να θέλει να περάσει τις εξετάσεις αλλά ασυνείδητα να επιθυμεί να αποτύχει για να μην ξεπεράσει τον αμόρφωτο πατέρα του κλπ. Ο ίδιος ο Φρόυντ μίλησε για ένα επεισόδιο δυσφορίας που ένοιωσε όταν τελικά κατάφερε να κάνει πραγματικότητα ένα σημαντικό όνειρό του, να ταξιδέψει στην Ελλάδα και να ανέβει στην Ακρόπολη, κάτι που είχε ιδιαίτερη συμβολική αξία γι’αυτόν, αλλά που όμως εναντιωνόταν σε ό,τι είχαν καταφέρει οι πρόγονοί του.

Είναι ξεκάθαρο όμως ότι ο φόβος και το άγχος στον οποίο αναφερόμαστε τις τελευταίες βδομάδες στην Ελλάδα παραπέμπει πολύ περισσότερο σε ένα φόβο αγχωτικό που πετρώνει, πανικοβάλλει, ακινητοποιεί τον άνθρωπο και τον ε-μποδίζει να ψάξει πιθανές, δυνατές λύσεις διαφυγής. Όπως είπε σε μια συνέντευξη του ο γνωστός ψυχαναλυτής Ζακ Λακάν αναφερόμενος στο άγχος, πρόκειται για «κάτι που τοποθετείται εκτός του σώματος μας, ένας φόβος, αλλά κανενός πράγματος, που συμπεριλαμβανομένου του πνεύματος, να μπορεί να αιτιολογήσει. Εν κατακλείδι, ο φόβος του φόβου1» .

Στη σημερινή κατάσταση πολλοί βιώνουν την κατάσταση ως εγκλωβισμένοι, νοιώθουν να βρίσκονται σε μια παθητική θέση αντικειμένου ενός κακόβουλου δόλιου Άλλου, της τράπεζας, του Σόιμπλε κλπ που έχει σχεδόν εξουσία ζωής και θανάτου πάνω τους χωρίς να τους απομένει δυνατότητα εξεύρεσης διεξόδου.

Προτείνω να αναπτύξω δύο διαστάσεις αυτού
του σύγχρονου φόβου:

1) πρόκειται για έναν φόβο μπρος στο άγνωστο. Ζούμε μια πρωτοφανή για τη σύγχρονη Ελλάδα κατάσταση όπου το επόμενο βήμα φαντάζει αβέβαιο και κανείς ιθύνων νους δεν το προδιαγράφει με συγκεκριμένο και αρκετά ασφαλή τρόπο. Εξάλλου κανείς πολίτης δεν είναι πλέον αφελής σε κάποιες ελάχιστες καθησυχαστικές αισιόδοξες φωνές.

Η αυθόρμητη αντίδραση του ανθρώπου είναι να προσπαθήσει να δώσει μια σημασία σε αυτό που του εμφανίζεται ως άγνωστο, χωρίς  οικείο νόημα και χωρίς γνωστές συμβολικές συντεταγμένες. Υπάρχει λοιπόν ο κίνδυνος να επιλέξει το πιο καταστροφικό σενάριο για να σηματοδοτήσει το άγνωστο, να δημιουργήσει φαντασιωτικά σενάρια καταστροφής και να υιοθετήσει τα καταστροφικά σενάρια που του παρουσιάζουν μέσα από την πληθώρα πληροφοριών και εικόνων που τον στοχεύουν, τον κοιτάζουν, αντί να τις κοιτάζει, και τον καταβροχθίζουν μέσω της τηλεόρασης. Η πληθώρα εικόνων και πληροφοριών στις οποίες εκτιθέμεθα στο όνομα του επείγοντος  χαρακτήρα της κατάστασης δεν προσφέρουν τον απαραίτητο χρόνο και απόσταση από τα πράγματα ώστε να τα επεξεργαστεί κανείς. Και όπως αναφέρει ένα χρόνο μετά το Μάη του ’68, ο Λακάν «…προφανώς δεν είναι στο επίπεδο των κραυγών της αναταραχής που μπορεί να επεξεργαστεί, να θεραπευθεί, να παραχθεί αυτό που μπορεί να δημιουργήσει την αποφασιστική καμπή σε κάτι.2»
Εξάλλου, ένα φαντασιωτικό σενάριο πάντα αποκλίνει από την πραγματικότητα όταν τη ζει κανείς.

2) αυτός ο φόβος παραπέμπει σε ένα άγχος απώλειας. Σε ένα πρώτο επίπεδο πρόκειται για την απώλεια των χρημάτων και των υλικών αγαθών πραγματικών ή υποσχόμενων. Πρόκειται όμως και για την απώλεια μιας κατάστασης έτσι όπως την είχαμε συνηθίσει και θεωρήσει ως δεδομένη.

Η αδυνατότητα για κάποιους ανθρώπους να χρησιμοποιήσουν ευέλικτους χειρισμούς μπρος στην απότομη αλλαγή κατάστασης, η δυσκολία διαχείρισης  ενός κάποιου πένθους του προηγούμενου τρόπου ζωής, των υλικών αγαθών, της δουλειάς κλπ μπορεί να έχει  εξαιρετικά οδυνηρές συνέπειες για κάποιους και υπάρχει ο κίνδυνος να οδηγήσει σε μια καταθλιπτική κατάσταση ή και στην αυτοκτονία. Είναι κάτι που το γνωρίζουμε καλά οι ψυχαναλυτές τα τελευταία χρόνια της κρίσης στην Ελλάδα.

Στο πλαίσιο μιας συνέντευξης του 2008 στο γαλλικό περιοδικό Marianne,  με θέμα την οικονομική κρίση, ο γνωστός ψυχαναλυτής Ζακ-Αλέν Μιλέρ αναφέρει: «Υπάρχει κρίση, με την ψυχαναλυτική έννοια, όταν ο λόγος, οι λέξεις, οι αριθμοί, οι τελετουργίες, η ρουτίνα, ολόκληρο το συμβολικό σύστημα, φαίνονται ξαφνικά ανίκανα να περιορίσουν ένα πραγματικό όλο και πιο ανεξέλεγκτο. Μια κρίση είναι ένα πραγματικό αποχαλινωμένο, που δεν μπορούμε να ελέγξουμε. Είναι, στο πεδίο του πολιτισμού, κάτι ισοδύναμο με τους τυφώνες, με τους οποίους έρχεται κατά διαστήματα η φύση να υπενθυμίσει στο ανθρώπινο είδος την προσωρινότητά του, τη βαθύτατη αδυναμία του… Το χρήμα είναι ένας σηματοδότης χωρίς σηματοδότηση, που σκοτώνει όλες τις σηματοδοτήσεις. Όταν αφιερώνεται κανείς στο χρήμα, η αλήθεια χάνει το νόημα, το μόνο που τότε έχει κανείς μπροστά του είναι μια παγίδα.»3

Τί πιθανοί διέξοδοι μπορεί να υπάρχουν;

Ακούμε τον τελευταίο καιρό μπρος στη λέξη και το νόημα του φόβου, κάποιες άλλες λέξεις που έρχονται να αντιπαρατεθούν και χρησιμοποιούνται σε συλλογικό επίπεδο. Αξιοπρέπεια, αλληλεγγύη, περηφάνια… Θεωρώ ότι δεν είναι τυχαίο πως οι λέξεις που χρησιμοποιούνται αντιπαρατίθενται στη διάσταση του έχειν και στην πιθανότητα απώλειάς του. Πρόκειται για αρχές που παραπέμπουν σε ιδεώδη στα οποία βρίσκει καταφύγιο το ανθρώπινο ον για να στηριχτεί. Η τράπεζα μπορεί να κατασχέσει ένα σπίτι, αλλά όχι την αλληλεγγύη.

Σε προσωπικό επίπεδο, το στοίχημα είναι με ποιό τρόπο ο καθένας στη δύσκολη κατάσταση που ζει μπορεί να προσπαθήσει να επινοήσει με τα δικά του φαντασιακά και συμβολικά ψυχικά εργαλεία το δικό του ιδιαίτερο τρόπο να νοηματοδοτήσει αυτό που ζει. Αυτό απαιτεί να στηρίξει επιλογές που δεν ταυτίζονται αναγκαστικά με τα σημαντικά κατά τα άλλα συλλογικά ιδεώδη ή με νορματιβίστικες κοινωνικές λύσεις.  Σε αυτό το σημείο έγκειται και ο ανατρεπτικός χαρακτήρας της ψυχανάλυσης. «Γιατί, αν το υποκείμενο υποστεί ένα κοινωνικό δεσμό ο οποίος θα ήθελε να τον συρρικνώσει, να μην είναι παρά μια μεταβλητή μονάδα προσαρμογής, ένα γρανάζι του συστήματος του οποίου οι πηγές είναι η κατανάλωση και η συρρίκνωση σε έναν αριθμό τότε γιατί να μην μπορεί να επιλέξει να αναλάβει την ιδιαιτερότητά του; Από το να ψάχνει να αναφέρεται στην κοινή νόρμα, να προσαρμόζεται στη λειτουργία που περιμένουν από αυτόν, να πάρει την οδό του κομφορμισμού, μπορεί να εγκαθιδρύσει ο ίδιος τους κανόνες της συμπεριφοράς του. Μπορεί να γίνει υπεύθυνος του ίδιου του εαυτού του.»4

Σ’ ένα ρεπορτάζ μιας εφημερίδας πριν δυο χρόνια σχετικά με την ελληνική ποδοσφαιρική ομάδα αστέγων που θα πήγαινε στο παγκόσμιο τουρνουά, διάβασα με πολύ ενδιαφέρον τις δηλώσεις της Ορθοδοξίας, της μοναδικής γυναίκας της ομάδας. «Αυτή η ομάδα είναι η ευκαιρία μου», λέει. «Στα 11 μου ο δάσκαλος μού απαγόρευσε να παίζω. Για χρόνια προσπαθούσα να γίνω σαν τα άλλα κορίτσια: να με νοιάζουν τα μαλλιά μου και τα νύχια μου, να μη βλέπω επιστημονική φαντασία και να ντύνομαι “γυναικεία’’. Εδώ όλοι με αποδέχονται γι’ αυτό ακριβώς που είμαι: είμαι η Ορθοδοξία, αγαπάω την μπάλα και παίζω σέντερ φορ». Με αυτόν το ιδιαίτερο μοναδικό δικό της τρόπο καταδείκνυε πως δε δέχτηκε να υποταχθεί στη θέση του άστεγου που η βίαιη οικονομική κατάσταση την εγκλώβιζε αλλά επέλεξε να ικανοποιήσει μια απωθημένη επιθυμία της και να κυκλοφορεί στη σκηνή του κόσμου όχι ως άστεγη αλλά ως παίκτρια ποδοσφαίρου.  Η επινόηση της νεαρής αυτής κοπέλας αξίζει το βαθύτατο σεβασμό και την αναγνώρισή μας.

Σε περιόδους κρίσης οικονομικής, κοινωνικής ή προσωπικής ο άνθρωπος  έχει μια ευθύνη ως προς τη στάση που θα κρατήσει απέναντι στα πράγματα και στους γύρω του, ακόμα και σε μικρές στιγμές της καθημερινότητας, στην ανταλλαγή με τον άλλο, στους παρτενέρ  που θα επιλέξει για να ανταλλάξει και να συζητήσει. Έχει ευθύνη για μια στάση ανάληψης προσωπικών επιλογών χωρίς να δίνει υπόσταση ούτε σε έναν Άλλο σωτήρα αλλά ούτε και σε έναν κακόβουλο Άλλο.

Πρόσφατα, ένας έλληνας πολιτικός ανέφερε ότι η ταυτότητα του ανθρώπου είναι η πιστωτική τραπεζική του κάρτα. Θα αντιπαραθέσω τον Ζακ Λακάν που υποστηρίζει στο πιο πολιτικό από τα σεμινάρια του, το 17ο που μεταφράστηκε πρόσφατα στα ελληνικά, ότι τα κύρια σημαίνοντα, τα σημαίνοντα, οι λέξεις, που μας σημαδεύουν και μας αντιπροσωπεύουν στη ζωή, είναι η επισκεπτήρια κάρτα μας με την οποία κινούμαστε στη σκηνή του κόσμου.

Η ψυχανάλυση δίνει πολύτιμη αξία σε μια τέτοια στάση ευθύνης, στο να ξεπεράσει κανείς τις σηματοδοτήσεις που προέρχονται από τον Άλλο, τα τραύματα, το φόβο, τις αναστολές που ο Άλλος ονόμασε ως τέτοιες και προτείνει να ανακαλύψει και να ονομάσει κανείς τα πράγματα με τις δικές του λέξεις και σημασίες και να τις στηρίξει ο ίδιος για να στηριχτεί.

Πρόκειται για την ηθική της ψυχανάλυσης, αλλά και για μια στάση ζωής που ακολουθούν κάποιοι άνθρωποι μέσα από την προσωπική τους πορεία στη ζωή. Ίσως αυτή η κρίση είναι για κάποιους η ευκαιρία να διανοίξουν ένα τέτοιο δρόμο…

___

1. Ζ. Λακάν, «Ψυχανάλυση, επιστήμη, πολιτική» (1974),
στο περιοδικό αληthεια, νο 2, 2007, σελ. 28

2. Ζ. Λακάν, Σεμ 16, «Από έναν Άλλο στον άλλο», σελ 240, “d’ Autre a l’autre” .

3. La crise financière vue par Jacques-Alain Miller, Marianne, 10 Οκτ. 2008.
http://www.departementpsychanalyse.com/documents.aspx?Page=2

4. Απόσπασμα από τη διάλεξη του ψυχαναλυτή Philippe de Georges  με τίτλο
«μια ψυχαναλυτική ματιά στη σύγχρονη εξουσία» στις 24 Απριλίου 2015
ως καλεσμένος του Κέντρου Ψυχαναλυτικών Ερευνών της Αθήνας,  http://www.hitandrun.gr/mia-psichanalitiki-matia-sti-sigchroni-exousia/

 

αναδημοσίευση από το blog του Χρήστου Ανδριανόπουλου

 

Christos Andrianopoulos

Φραγκιαδάκη Μαρίνα / ψυχαναλύτρια, μέλος της Νέας Λακανικής Σχολής  και της Παγκόσμιας Εταιρείας Ψυχανάλυσης

Η κρίση και ειδικά η τόσο απότομη, γρήγορη και βίαιη κρίση όπως αυτή που ζούμε τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα προκαλεί βαθιές υποκειμενικές επιπτώσεις στον καθένα μας. Οι τελευταίες ραγδαίες εξελίξεις στην πολιτική και οικονομική σκηνή έφεραν τους συμπολίτες μας σε καταστάσεις που βιώθηκαν ως ακραίες και οι οποίες παραπέμπουν σε παλιές ζοφερές εποχές τις οποίες εξάλλου οι περισσότεροι δεν έχουμε ζήσει.

Δείτε την αρχική δημοσίευση 1.568 επιπλέον λέξεις

Advertisements
Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: