Skip to content

Ο Νατουραλισμός στη λογοτεχνία κ’ ο Ευρωπαϊκός Νατυραλισμός

14/10/2014

Η ΓΑΛΛΙΚΗ ΝΑΤΟΥΡΑΛΙΣΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ

Το 1880, όταν ο Ζολά ήταν ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης του νατουραλισμού, μια ομάδα νεαρών μυθιστοριογράφων εκδίδει μια συλλογή διηγημάτων με τίτλο Οι βραδιές του Μεντάν, τίτλος που παραπέμπει στο εξοχικό του Ζολά, όπου συνήθιζαν να συγκεντρώνονται. Το θέμα των διηγημάτων είναι κοινό: ο γαλλοπρωσικός πόλεμος του 1870.

Γκυ ντε Μωπασάν

Γκυ ντε Μωπασάν

Ο Γκυ ντε Μωπασάν πρωτοεμφανίζεται στα γράμματα με τη νουβέλα Η χοντρομπαλού (1880). Η αξία του αναγνωρίζεται αμέσως και ο ίδιος γίνεται γρήγορα διάσημος με μια σειρά διηγημάτων που έχουν συνήθως ως θέμα την επαρχιακή ζωή στην Νορμανδία. [….] Από το σύνολο του έργου του αναδύεται μια πεσιμιστική άποψη για την ανθρώπινη μοίρα: «Τα πάντα επαναλλαμβάνονται οικτρώς και αενάως».[…]

Πλην του Ζολά, του Μωπασάν και ίσως του Ντωντέ, τα άλλα μέλη της ομάδας του Μεντάν ξεχάστηκαν γρήγορα. Έτσι στην ίδια την πατρίδα του ο νατουραλισμός ξεθύμανε γρήγορα και εγαταλείφθηκε από τους οπαδούς του.

Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΟΥ ΝΑΤΟΥΡΑΛΙΣΜΟΥ

Ο νατουραλισμός προκαλεί παντού το ενδιαφέρον, ακόμα κι όταν γίνεται αντικείμενο κριτικής, κυρίως ως θεωρία και λιγότερο ως λογοτεχνική πράξη. Αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό η άποψη ότι ο συγγραφέας μπορεί να χρησιμοποιεί μεθόδους αυστηρές και επιστημονικές. Ακόμη, διατυπώνονται διαμαρτυρίες κατά του υλισμού του νατουραλισμού, κατά του ντετερμινισμού, ο οποίος παρουσιάζεται να προκαθορίζει τη ζωή του ανθρώπου μέσω της επίδρασης του περιβάλλονοτος και της κληρονομικότητας. [….]

Στον αντίποδα, ο νατουραλισμός γίνεται αντικείμενο θετικής υποδοχής, καθώς αναγνωρίζεται πως το ρεύμα αυτό πλουτίζει τη θεματική παρακαταθήκη του μυθιστορήματος με την εισαγωγή νέων μοτίβων, όπως είναι η κοινωνική αδικία ή η επίδραση του περιβάλλοντος στη συμπεριφορά του ανθρώπου, και ανανεώνει τη μυθιστοριματική γραφή με τη ζωγραφική ζωντάνια και τον έντονο χρωματισμό των περιγραφών.

Η ΜΕΤΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΝΑΤΟΥΡΑΛΙΣΜΟΥ ΣΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ

  • Σε Αγγλία και Ρωσία, ο νατουραλισμός δεν είχε ουσιαστική απήχηση, για τους ίδιους λόγους προφανώς που και ο ρεαλισμός προσέλαβε τον ηπιότερο και ειδικότερο ηθικό ή φιλάνθρωπο, αντίστοιχα, χαρακτήρα. Οι προσπάθειες του Τζωρτζ Μουρ, να μεταφυτεύσει αυτούσιο τον Ζολά στη χώρα του έπεσαν στο κενό. Επίσης, Το κράτος του ζόφου του Τολστόι, αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση.
  • Στις Κάτω Χώρες οι νατουραλιστές συγγραφείς δημοσιεύουν έργα που ακολουθούν τη γραμμή του Ζολά, την τελευταία 25ετία του 19ου αιώνα. Ο Μαρσέλο Ούμανς υπερασπίζεται τις ιδέες του Ζολά στον πρόλογο του έργου του Τρεις νουβέλες και προχωρά στη συγγραφή νατουραλιστικών μυθιστορημάτων όπως το Μια κληροδοτημένη ομολογία, με επιρροές και από Γκόκολ και Ντοστογιέφσκι. Την ίδια παράδοση ακολουθεί και ο Λουί Κουπίρους με το Ελίν Βερ.
  • Στο Βέλγιο, ο νατουραλισμός θα αναπτυχθεί γύρω από το έργο του Καμίλ Λεμοννιέ. Τα μυθιστορήματά του, αν και δεν είναι ποτέ έργα με θέση, αποδεικνύουν ότι δεν του ήταν άγνωστες οι αντιπαραθέσεις της εποχής του. Ωστόσο, την τελευταία περίοδο της λογοτεχνικής του παραγωγής απομακρύνεται από το νατουραλισμό της υπαίθρου και της εργατιάς, χάρη του «νατουρισμού», δηλαδή την ουτοπική πίστη πως είναι δυνατή η συμφιλίωση του ανθρώπου με τη φύση. Ο Τζωρτζ Ίκχουντ, ενδιαφέρθηκε για όλους τους περιθωριακούς και κατά οποιονδήποτε τρόπο, χώρους. Με το Νέα Καρχηδών ασκεί τολμηρή κριτική στον καπιταλισμό. Στην Φλάνδρα, ο Συρίλ Μπεσσέ, αποτελεί το σημαντικότερο συγγραφέα του είδους.
  • Στην Ιταλία, ο Λουίτζι Καπουάνα, ήταν ο πρώτος που ενδιαφέρθηκε για το γαλλικό νατουραλισμό και με τα μυθιστορήματά του Υάκινθος και Άρωμα (που μελετά παθολογικές περιπτώσεις), ασκεί σημαντική επίδραση σε Βέργκα και Ντε Ρομπέρτο. Ο Τζιοβάνι Βέργκα, αναδεικνύεται σε σημαντικότερη μορφή του Βερισμού, της ειδικής μορφής που πήρε ο νατουραλισμός στη Ιταλία. Οργανώνει τα μυθιστορήματά του σ’ ένα κύκλο με το γενικό τίτλο Οι ηττημένοι, όπου ο αγώνας για τη ζωή τελειώνει πάντα με πικρή ήττα. [….] Η καθοριστική επίδραση του περιβάλλοντος παίζει σημαντικό ρόλο και γίνεται φανερή κυρίως στη διαμόρφωση του χαρακτήρα των Σικελών αγροτών. Στο βερισμό ανήκουν επίσης, ο Φεντερίκο ντε Ρομπέρτο και η στρατευμένη δημοσιογράφος, διηγηματογράφος και μυθιστοριογράφος Ματίλντε Σεράο.
  • Στην Ισπανία, ο Γκαλντός με το Η απόκληρη (κληρονομικότητα της σχιζοφρένειας), δημιουργεί το πρώτο νατουραλιστικό έργο. Ωστόσο ο Κλαρίν κάνει γνωστό τον Ζολά στη χώρα και οι επιρροές του εμφανίζονται τόσο στα διηγήματα Πιπά, όσο και στο μυθιστόρημα Η Αντιβασίλισσα.
  • Στην Πορτογαλία, ο Έτσα ντε Κουέρος δημιούργησε ένα έργο πρωτότυπο, το οποίο αν και αξιοποιεί τις σημαντικότερες αρχές του ρεαλισμου και του νατουραλισμού, δεν ταυτίζεται τελικά με κανένα από τα ρεύματα αυτά.
  • Στη Βοημία, ο Γιακούμπ Άρμπες με τα μυθιστορήματα Μοντέρνοι Βρυκόλακες, Μεσσίας και Ο άγγελος της ειρήνης, στιγματίζει τα κοινωνικά προβλήματα της εκβιομηχάνισης. Ενώ ο Βίλεμ Μίρστικ με το Σάντα Λουτσία, περιγράφει την Πράγα ως μεγαλούπολη που κατβροχθίζει τους φτωχούς.
  • Στην Σκανδιναβία, ο κριτικός ρεαλισμός είχε προετοιμάσει το έδαφος για το νατουραλισμό, εμφανή στα μυθιστορήματα του Αλεξάντερ Κίλλαντ. Ο Χέρμαν Μπαγκ, αποκαλύπτει προβλήματα σεξουαλικού πάθους με το Στο δρόμο. Ενώ οι γυναίκες Αμαλία Σκραμ και Βικτώρια Μπενέντικσον, προσεγγίζουν απαγορευμένα ως τότε θέματα όπως η ψυχιατρική θεραπεία γυναικών.
  • Στην Γερμανία, με τη βοήθεια και ξένων επιδράσεων (Ζολά, Ταιν, Δαρβίνου, Σκανδιναβών και Ρώσων συγγραφέων) οι νατουραλιστές συγγραφείς επαναστατούν ενάντια στον ήπιο «ποιητικο» ρεαλισμό της αστικής τάξης και δημιουργούν τελικά μια τέχνη ριζοσπαστικότερη κι απ’ αυτή του Ζολά. Έτσι με την εύστοχη ονομασία «συνεπής», ο γερμανικός νατουραλισμός είναι πιο ακραίος σε όλη την Ευρώπη. Κύκλοι νεαρών λογοτεχνών γύρω από τους αδελφούς Χάινριχ και Τζούλιους Χαρτ, Άρνο Χολτς, Γκέρτχαρτ Χάουτπμαν, Χέρμαν Σούντερμαν, επεξεργάζονται και επεκτείνουν σταδιακά τη νατουρλιστική θεωρία. Η θεωρία αποκρυσταλλώνεται στην περίφημη εξίσωση του Χολτς: Τέχνη = Φύση – χ, όπου χ υποκειμενισμός του καλλιτέχνη. Ο Χολτς φιλοδοξεί να θεραπεύσει την ασυνέπεια του Ζολά, ο οποίος αναγνώριζε κάποιο ρόλο στην ιδιοσυγκρασία του λογοτέχνη. Επιπλέον, μια ακόμα υπέρβαση του Ζολά αποτελεί ο πειραματισμός πάνω στις δυνατότητες της νατουραλιστικής γραφής. Ο Χολτς και ο Γιοχάνες Σλαφ δημιουργούν την γραφή «ύφος λεπτό προς λεπτό», στην οποία καταργείται η απόσταση ανάμεσα στα πράγματα και την αφήγησή τους και όπου η χρονική διάρκεια της αφήγησης συμπίπτει με τη χρονική διάρκεια της ιστορίας.
  • Στην Κροατία, ο νατουραλισμός διαμορφώνεται υπό την επίδραση του ρώσικου ρεαλισμού και του ιταλικού βερισμού, επιβιώνουν τόνοι ρομαντικοί κατοπτρίζοντας τις ελπίδες της χώρας που βρίσκονταν υπό αυστροουγγρική κατοχή.
  • Στην Ελλάδα ο νατουραλισμός υπήρξε φαινόμενο σύνθετο. Η έκδοση του μυθιστορήματος του Γιάννη Ψυχάρη Το ταξίδι (1888) αποτελεί σταθμό για τα γλωσσικά και λογοτεχνικά πράγματα. Οι συγγραφείς υιοθετούν τη δημοτική και η
    Γιάννης Ψυχάρης Το ταξίδι

    Γιάννης Ψυχάρης Το ταξίδι

    αλλαγή εξυπηρετεί βασικά αιτήματα του νατουραλισμού και τον προωθεί. Η μεγάλη νουβέλα του Ανδρέα Καρκαβίτσα με τίτλο Ο ζητιάνος, έργο καταγγελίας και κοινωνικής κριτικής, αποτελεί το καθαρότερο δείγμα του ελληνικού νατουραλισμού. Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, εισάγει πρώτος στην ελληνική πεζογραφία ήρωες φτωχούς, αποτυχημένους, περιθωριακούς και λαϊκούς. Ωστόσο, ο βασικός χαρακτήρας του έργου του προσδιορίζεται από τη βαθιά ορθόδοξη πίστη του.

Ο γερμανικός νατουραλισμός

Στη Γερμανία, ο νατουραλισμός πήρε επίσης τη μορφή κινήματος, γύρω στο 1880. Σύμφωνα με τις θεωρητικές αρχές του το περιθώριο δράσης του καλλιτέχνη περιορίζεται στο ελάχιστο και αφορά μόνο την ικανότητά του να πετύχει την εξίσωση της τέχνης με τη φύση. Ο ακραίος αυτός νατουαλισμός χαρακτηρίζεται «συνεπής» ακριβώς γιατί στοχεύει σε μια φωτογραφική και φωνογραφική πιστότητα. Το συγκεκριμένο ζητούμενο οδήγησε τους Άρνο Χολτς και Γιοχάνες Σλαφ να διαμορφώσουν τη γραφή «δευτερόλεπτο το δευτερόλεπτο», στην οποία κυριαρχεί ο διάλογος και σημειώνεται με επιμονή κάθε λεπτομέρεια της ομιλίας ή της κίνησης.

Η εξαιρετική προσοχή του γερμανικού νατουραλισμού σε θέματα μορφής και γλώσσας εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί είχε μεγαλύτερη επίδραση στο θέατρο παρά στην πεζογραφία. Ο εξτρεμισμός του υπήρξε ζωογόνος για την εξέλιξη της γερμανικής λογοτεχνίας αλλά το οδήγησε σε διάλυση.

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΝΑΤΟΥΡΑΛΙΣΜΟΥ                                    

Πορτρέτο του Μ. Γκόρκι

Πορτρέτο του Μ. Γκόρκι

Τη νατουραλιστική παραγωγή δεν την άγγιξε η ατμόσφαιρα «τέλους του αιώνα». Ο Μ. Γκόρκι ενδιαφέρεται για τον εργατικό κόσμο με το Στον βυθό (1902). […] Μυθιστοριογράφοι απ’ όλη την Ευρώπη παρέμειναν στις τάξεις του νατουραλισμού, ο καθένας με τον τρόπο του.

ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΡΕΑΛΙΣΜΟΥ & ΝΑΤΟΥΡΑΛΙΣΜΟΥ 

Ο ρεαλισμός συνιστά μια γενική τάση της τέχνης και λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, ενώ ο νατουραλισμός αποτελεί κίνημα με σαφή θεωρία και μέθοδο, το οποίο αποτελείται από συγκεκριμένες ομάδες και είναι συνεπώς περιορισμένο.

Κοινό χαρακτηριστικό ρεαλισμού και νατουραλιμού αποτελεί η πίστη πως σκοπός της τέχνης είναι η αντικειμενική εξεικόνιση της εξωτερικής πραγματικότητας. Η θεματολογία τους αντλείται από την καθημερινή, κοινωνική κυρίως ζωή και επιλέγουν μια απρόσωπη τεχνική γραφής.

Ωστόσο, οι νατουραλιστές επιτείνουν τις βασικές τάσεις του ρεαλισμού, επιλέγοντας θέματα όχι απλώς κοινότοπα, αλλά συχνά ειδεχθή και επιμένουν σε μια φωτογραφική αναπαράσταση των λεπτομερειών.

Διαφορές: α) οι νατουραλιστές προσπαθούν να εφαρμόσουν μια μια επιστημονική μέθοδο. β) ερμηνεύουν τη ζωή ντετερμινιστικά βάσει της αρχής ότι ο άνθρωπος είναι βιολογικός οργανισμός, του οποίου η εξέλιξη καθορίζεται: 1. κληρονομικότητα, 2. επιδράσεις περιβάλλοντος, 3. πιέσεις της στιγμής.

ΝΑΤΟΥΡΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΕΑΤΡΟ

Η μεταφορά των αρχών του νατουραλισμού στη σκηνή την ανανεώνει διπλά.

Πρώτον, εισάγεται, μια εντελώς νέα θεματική: η κληρονομικότητα συνθέτει την υπόθεση στους Βρυκόλακες του Ίψεν και η εργατική τάξη πρωταγωνιστεί στο έργο οι Υφαντές του Χάουπταν. Από άποψη τεχνικής οι νατουραλιστές αναζητούν νέες λύσεις οικονομίας, δομής και πλοκής των έργων τους, οι οποίες θα επιτρέψουν π.χ. να δείξουν το παρελθόν των ηρώων τους – αυτό που καθορίζει αποφασιστικά το παρόν τους.

Δεύτερον, ανανεώνεται και εκσυγχρονίζεται η σκηνοθεσία, η οποία εγκαταλείπει τις κλασικές συμβάσεις και ακολουθεί νέες τεχνικές. Τέλος, η ανάπτυξη του νατουραλιστικού θεάτρου ευνοήθηκε από τη δημιουργία «ανεξάρτητων» θεάτρων.

Στη Γερμανία το θέατρο βοηθούμενο και από τα πρότυπα των δύο μεγάλων σκανδιναβών Ίψεν και Στρίνμπεργ, στους οποίους πρέπει να προστεθεί και ο Μπγιόνστερνε Μπγιόρνσον, με τα έργα του Λεονάρντα και Ένα γάντι, θα αποβεί η σημαντικότερη συμβολή της χώρας αυτής στον ευρωπαϊκό νατουραλισμό.

Ωστόσο, η ανανέωση του ευρωπαϊκού θεάτρου, παρά τις σημαντικές καθάρα νατουραλιστικές συμβολές, θα ολοκληρωθεί μόνο, όταν ο Ίψεν και αργότερα ο Τσέχωφ θα συνδυάσουν το νατουραλισμό με το συμβολισμό.

ΠΗΓΕΣ

  1. Βάρσος Γιώργος, Ιστορία της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Από τον 6ο έως τις αρχές του 18ου αιώνα, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 1999.
  2. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη,μτφρ. Α. Ζηράς κ.ά., τ. Α, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992)
  3. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη,μτφρ. Α. Ζηράς κ.ά., τ. Β, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992).
  4. Γκότση Γ. & Προβατά Δ., Ιστορία της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Από τις αρχές του 18ουέως τον 20ο αιώνα, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2000.
  5. Εγκυκλοπαίδεια, Πάπυρος-Larousse-Britannica, εκδ. Πάπυρος, επιμ. Βίκτωρ Αθανασιάδης κ.ά., Αθήνα 2
Advertisements
Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: