Skip to content

ΚΑΡΟΛΟΣ ΜΠΩΝΤΛΑΙΡ Ο ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑΣ

14/10/2014

ΚΑΡΟΛΟΣ ΜΠΩΝΤΛΑΙΡ Ο ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑΣ

Κ. ΜΠΩΝΤΛΑΊΡ

Κ. ΜΠΩΝΤΛΑΊΡ

ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟ

Το ρεαλιστικό ιδεώδες για την αντικειμενική και πιστή αναπαράσταση του κόσμου, έτσι όπως μετασχηματίστηκε ριζικά με το νατουραλισμό σε υποχρέωση για την επιστημονική έκθεση των πραγμάτων, οδήγησε σε μια τέχνη ζωγραφική κατά βάση. Σε καμιά άλλη φάση της δημιουργίας της πριν από το νατουραλισμό, η λογοτεχνία απ’ την οποία εξοβελίστηκε εξ ορισμού η ποίηση, δεν βρέθηκε τόσο κοντά με την ζωγραφική. [….]

….η νατουραλιστική θεωρία εμπερικλείει δυνάμει ακόμα και την κατάργηση της διαφοράς ανάμεσα στην αντικειμενικώς υπαρκτή ή φυσική πραγματικότητα και τη λογοτεχνική αναπαράστασή της.. Ο «συνεπής νατουραλισμός» και το «λεπτό προς – λεπτό ύφος», ακραίες αλλά θεωρητικά αναμενώμενες απολήξεις του νατουραλισμού, έθεσαν σε θανάσιμο κίνδυνο την ίδια την ύπαρξη της λογοτεχνίας (δεδομένου ότι η ύπαρξη της πραγματικότητας είναι γνωστή απ’ αλλού, γεννά ερβτήματα για την χρησιμότητα της λογοτεχνίας).[…]

Μπροστά σ’ αυτόν τον κίνδυνο, τον οποίο είχε ήδη αντιληφθεί να ελλοχεύει ακόμη και στην απλοϊκή μορφή του πρώτου ρεαλισμού, ο Μπωντλαίρ θα αναλάβει τη σωτηρία της λογοτεχνίας.[….]

Ακολουθώντας τα βήματά του, ο συμβολισμός, βοηθούμενος και από τον ογκούμενο σκεπτικισμό σχετικά με τις δυνατότητες της ίδιας της επιστήμης να εξιχνιάσει ποτέ πλήρως τα μυστικά αυτού του «ιερογλυφικού λεξικού» [….] έρχεται να διασφαλίσει και την επιβίωση και την αυτονομία της λογοτεχνίας. Θα το επιτύχει δίνοντας το προβάδισμα, έναντι της πεζογραφίας και της μετωνυμικής περιγραφής του κόμου, στην ποίηση και την μέσω της ποιητικής μεταφοράς μετατόπιση σ’ ένα άλλο κόσμο. […..]

Έτσι, στην καρδιά του ρεαλισμού, μετά Τα άνθη του κακού, που ανοίγουν για την ποίηση μια νέα εποχή, βλέπουμε να ανθίζουν και τα πρώτα συμβολιστικά ποιήματα: Το 1866 τα Μελαγχολικά ποιήματα του Βερλαίν• το 1869 οι συλλογές Ερωτικές γιορτές του Βερλαίν, Μικρά ποιήματα σε πεζό του Μπωντλαίρ, Τα τραγούδια του Μαντλολόρ του Λωτρεαμόν• το 1873 οι συλλογές Μια εποχή στην κόλαση και Εκλάμψεις του Ρεμπώ• το 1874 Ρομάντζες χωρίς λόγια του Βερλαίν. Ο συμβολισμός χτυπάει την πόρτα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας.

Η ΠΡΟΔΡΟΜΙΚΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΜΠΩΝΤΛΑΙΡ                                                                                

ΤΑ ΑΝΘΗ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ

ΤΑ ΑΝΘΗ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ

…στο βιβλίο αυτό θεμελίωσε το νεότερο ποιητικό στοχασμό. Στα Άνθη του κακού ο Μπωντλαίρ συνέλαβε και συμφιλίωσε τη μοντέρνα συνείδηση. Η ποίησή του είναι αστική, αναφέρεται στα πρόσωπα και τη ζωή της μεγαλούπολης, αλλά ουσιαστικό θέμα της είναι η κατάσταση του ποιητή: το κύριο χαρακτηριστικό της ο δυισμός, συμπυκνώνεται ήδη στον τίτλο της συλλογής. Ο ποιητής κυριαρχείται από τη ρομαντική επιθυμία να προσεγγίσει το απόλυτο. Διαθέτει τη «θεϊκή» ικανότητα να συλλαμβάνει το νόημα, το οποίο λανθάνει πίσω από τις αποσπασματικές και θλιβερές εικόνες των πραγμάτων και αφουγκράζεται τη μελωδία τους μέσα στο θόρυβο και το αγκομαχητό της πόλης.

Ταυτόχρονα όμως, ο ποιητής βιώνει την αποτυχία της εξέγερσής του ενάντια στην ανθρώπινη κακία˙ γι’ αυτό νιώθει εξόριστος και μόνος ανάμεσα στο πλήθος των δρόμων. Αντιδρά στην κοινωνική αδιαφορία με αλαζονεία, σαδισμό και αυτάρεσκη απόκρυψη του εαυτού του από τους άλλους. Ο ποιητής, αισθάνεται πως η χυδαία πραγματικότητα τον έχει αλλοτριώσει σε βαθμό που η ύπαρξή του να παραμένει θρυμματισμένη, σύμβολο του σύγχρονου κατακερματισμένου τοπίου. Από εδώ πηγάζει το ιδιότυπο συναίσθημα της πλήξης και της μελαγχολίας –το spleen – που διαπερνά τους στίχους του Μπωντλαίρ και εξελίσσεται σε αυτοκαταστροφική αναζήτηση και συνδιαλλαγή με το θάνατο.

Η ομορφιά αυτή είναι διττή για τον Μπωντλαίρ την ανακαλύπτει όχι μόνο στο ωραίο και το ηθικό αλλά και στο κακό, το τεχνητό, το φρικώδες, το σατανικό. Εξίσου διττή είναι και η στάση του απέναντι στη γυναίκα: ενσάρκωση ομορφιάς και αντικείμενο πόθου, γρήγορα μεταμορφώνεται σε εξουσιαστική ιέρεια και πηγή πόνου (ΕΓ2 (601-602) το μίσος αξεδιάλυτο από το πάθος για τη μοιραία γυναίκα, χαρακτηρίζει όλο το τέλος του αιώνα).

Στα Άνθη του κακού και στα μικρά στοχαστικά ποιήματα σε πεζό, που γίνονται πρότυπο για το μεικτό αυτό είδος γραφής, το αίσθημα χαλιναγωγείται από την καθαρότητα του τόνου. [….] η ποίηση δεν εκρέει απλώς από τη συγκίνηση του ποιητή αλλά είναι αποτέλεσμα μεθοδικής εργασίας.

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ

Το παραπάνω απόσπασμα συνοψίζει τις βασικές αντιλήψεις του Μπωντλαίρ για την ποίηση.:

  1. Ο σκοπός της ποίησης είναι η δική της τελειότητα: η ποίηση αναζητά την απόλυτη ομορφιά που εμπερικλείεται σε κάποιες μοναδικές στιγμές εξαιρετικής διέγερσής.
  2. Σ’ αυτό το σημείο τελείωσης, η ποίηση γεννά από μέσα τους ήχους της, μέσα από τη μουσική της μια ανώτερη μορφή ζωής.
  3. Εξυψώνει τον άνθρωπο και τον απελευθερώνει από την φθορά με την οποία ταυτίζεται η πραγματική ζωή του.
  4. Ο άνθρωπος αναζητά την ευτυχία στη γη και η ποίηση του προσφέρει το όραμα ή τη στιγμιαία απόλαυση ενός παραδείσου αλλά ταυτόχρονα επιβεβαιώνει και την απουσία του.

ΤΑ ΑΝΘΗ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ, Ο ΧΑΡΤΗΣ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑΣ

Είναι κοινά αποδεκτό ότι ο ποιητικός χάρτης της νεοτερικότητας βλέπει το φως το 1857, με τη δημοσίευση της συλλογής Τα άνθη του Κακού του Κ. Μπωντλαίρ. Η σπουδαιότητα αυτού του βιβλίου είναι πολλαπλή.

Βασίζεται στο διαζύγιο που εκδηλώνεται ανάμεσα στην υποκειμενικότητα, που λαχταρά το απόλυτο και ονειρεύεται την κυριαρχία και στην αντίσταση της υποκειμενικότητας στο να αφεθεί να υποταγεί στη θέληση του ποιητή.

Οι εικόνες ή οι αλληγορίες με τις οποίες ο Μπωντλαίρ ερμηνεύει την κατάσταση του συγγραφέα στην κοινωνία του καιρού του, έχουν ως κοινό παρονομαστή την αλλοτρίωση της συνείδησης απέναντι σε μια πραγματικότητα που στο εξής αναγνωρίζεται από τη δύναμή της να συγκλονίσει. Μια δύναμη τόσο πιο μεγάλη, ώστε με τον Μπωντλαίρ η ποίηση αλλάζει: από ποιμενική, μυθική, ιστορική, γίνεται αστική. Ο Μπωντλαίρ εκτός από ποιητής του Παρισιού είναι ψάλτης μιας ανθρωπότητας που γνωρίζει πως το μέλλον της είναι συνδεδεμένο με τις μεγαλουπόλεις.

Θα προκύψει μια ενίσχυση του διαχωρισμού ανάμεσα στο εσωτερικό και στο εξωτερικό.

Για τον Μπωντλαίρ το Παρίσι απέβη το θέατρο ενός ιστορικού δράματος όπου, από τις γριούλες, τις πόρνες, τους ζητιάνους, τους τυφλούς, παρελάβνουν οι συγκινητικές φιγούρες μιας ατέρμονης και συγκινητικής πομπής, στις οποίες αναγνωρίζει τα δικά του αισθήματα απογύμνωσης.

Στην πραγματικότητα ίσως πρόκειται για την ίδια ομολογία ή την ίδια αντίφαση που κατέστησε τα Άνθη του κακού το βιβλίο που θεμελίωσε τη σύγχρονη ποίηση. Ο Μπωντλαίρ, μέσα σ’ όλο του τον πόθο για κυριαρχία, ήταν πάρα πολύ συνεπαρμένος από την αλήθεια, ακαταμάχητα νηφάλιος για να παραιτηθεί από τα όνειρά του, ή να επιδιώξει να αποκρύψει την αποτυχία του να τα πραγματοποιήσει, Γι’ αυτό και οι δύο μεγάλες όψεις του βιβλίου του, η ευφορική, η οποία συχνά συνδέεται με το όνειρο ή την ερωτική ανάμνηση, και η οδυνηρή και αγχώδης, η οποία σημαδεύει τόσο τα ποιήματά του. Στην πρώτη περίπτωση το ποίημα άνετα συγκροτείται σ’ ένα αυτόνομο σύμπαν.Στη δεύτερη, η έξοδος από το όνειρο συντελεί στη διαδικασία απεξιδανίκευσης του πραγματικού που πρόκειται να εγκαταλείψει.

Αν το Παρίσι είναι το οικείο τοπίο των Άνθεων του κακού, ιδίως στην Β’ έκδοση (1861), ο θάνατος είναι ο βασιλιάς αυτού του τοπίου και η νεωτερικότητα είναι συνδεδεμένη μ’ αυτόν.

Στα άνθη του κακού, για πρώτη φορά ο θάνατος ονομάζεται στην αξεπέραστη φυσική του πραγματικότητα, άνοιξε στον ποιητικό λόγο βατά μονοπάτια μιας αυθεντικής αλήθειας, με τη σφραγίδα ενός πεπερασμένου, αποτυπωμένου στην – ως τώρα τόσο συχνά αχρονική-γλώσσα της ποιητικής παράδοσης.

ΜΠΩΝΤΛΑΙΡ

Έδωσε στην εικόνα του καλλιτέχνη την οριστική της μορφή, δάδα της ανθρωπότητας από εποχή σε εποχή, που μαρτυρεί την ικανότητα του ανθρώπου να υπερβεί τον εαυτό του.

…το έργο του ενσωματώνει και ανανεώνει ολόκληρη την ευρωπαϊκή παράδοση και πέρα απ’ αυτή, με τις μεταφράσεις του Πόου [….] μια καινοτόμος αισθητική, βασισμένο σ’ ένα τιθασευμένο ρομαντισμό, μια ποίηση της φαντασίας κι όχι της καρδιάς, με σκληρή δουλειά όχι μόνο με έμπνευση, την εισαγωγή της παραφωνίας στην καρδιά του ποιήματος, του συμβόλου στην καρδιά του οράματος, σ’ ένα έργο παράδοξο που συνδυάζει τη βλασφημία και το σατανισμό με κάποια θρησκευτική πίστη[….].

…ο ποιητής πολεμά τις εξηρμένες φόρμες του «ρομαντισμού» που δεν βρίσκεται ακριβώς ούτε στην επιλογή θεμάτων ούτε στην ακριβή αλήθεια, αλλά στον τρόπο που αισθάνεσαι.[….]

Στο πυρ το εξώτερον η ποίηση της καρδιάς αλά Μυσέ! Και η ηθική ωφελιμότητα!

Ο ίδιος ο τίτλος Τα άνθη του κακού, στα οποία επιπλέει ένας τόνος οξύμωρου, φανερώνει το παράδοξο σχέδιο να αποκαλύψει την ομορφιά του κακού καταγγέλλοντας την. [….] Ο ποιητής βοηθάει να εισχωρήσουμε μαζί του σε όλους τους κύκλους του έρωτα (αισθησιακού πάθους, θερμό ερωτισμό, και στη βιαιότητά του, εκείνον που σέρνεται ανάμεσα στην ευλάβεια και την ταπείνωση[….]

Τέλος, ο κύκλος του έρωτα, όπου συμφιλιώνεται η τρυφερότητα και ο αισθησιασμός με το συμβολικό όνομα Μαρία. Ο κύκλος αυτός ενσωματώνει τους δύο άλλους, αποκαλύπτοντας πως το νήμα είναι πιο πολύ μυητικό παρά βιογραφικό [….]

Η μελαγχολική του αναζήτηση πολιορκεί την περιοχή του φανταστικού, το μίσος μιας ομορφιάς πιθανά σατανικής, που προέρχεται από τον Σατανά ή το Θεό, τι μας νοιάζει;

Η αντίληψή του για μια ποίηση που να στηρίζεται εξολοκλήρου στη μουσική προέρχονταν εν μέρει από τον Χόφμαν, αλλά μάλλον «τα κατάφερε καλύτερα», αφού σ’ αυτόν αναφέρονται. [….] Το 1890 έργο του γνωρίζει μεγαλύτερη δόξα. Τότε παρουσιάζεται ως ο πατέρας του συμβολισμού, ο πρώτος οραματιστής για τον Ρεμπώ, ο πρώτος μοντέρνος για τον Μαλλαρμέ.

Εκτός από τον συμβολιστή επισημαίνουμε και το δημιουργό του «ποιήματος σε πεζό» και της τολμηρής αισθητικής, της βασισμένης στην παραφωνία και την εικεσία. Ο Μπωντκλαίρ παραμένει ο μεγάλος ποιητής της νεωτερικότητας, του ποιήματος σε πεζό και μιας προσωδίας ικανής να εκφράσει όλες τις συσπάσεις της ψυχής, αλλά ακόμα και ο μαιτρ μιας κλασικής ρητορικής, όπου ο αλεξανδρινός στίχος και το σονέτο υποτάσσονται σε κάθε τόλμη του τόνου.

ΠΗΓΕΣ

  1. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ. Α. Ζηράς κ.ά., τ. Α, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992)
  2. Benoit Annick & Fontaine Gay (επιμ.), Ευρωπαϊκά Γράμματα: Ιστορία της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας Εκδ. Σοκόλη, μτφρ. Α. Ζηράς κ.ά., τ. Β, Αθήνα 1999 (Lettres Européenes: Histoire de la Literature Européene, 1992).
  3. Γκότση Γ. & Προβατά Δ., Ιστορία της Ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Από τις αρχές του 18ου έως τον 20ο αιώνα, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2000.
Advertisements
Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: