Skip to content

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: ΤΟΜΑΣ ΧΟΜΠΣ: Η ΜΗΧΑΝΙΣΤΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ κ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

06/07/2013

            ΤΟΜΑΣ ΧΟΜΠΣ (1588-1679): Η ΜΗΧΑΝΙΣΤΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ κ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

TOMAΣ ΧΟΜΠΣ

TOMAΣ ΧΟΜΠΣ

Ο Χομπς επιχειρεί να θεμελιώσει την Επιστημονική έννοια της Κίνησης, κύριος εκφραστής της οποίας υπήρξε, μεταξύ άλλων ο Γαλιλαίος.

Στην προσπάθεια αυτή καταφεύγει στην Εμπειρία για την αποδόμηση της φανταστικής εικόνας που δημιουργεί η θρησκεία και η παράδοση, αλλά όχι για να θεμελιώσει την πολιτική του φιλοσοφία.

Ο Χομπς στηρίζει τη μηχανιστική αντίληψη για το Σύμπαν που αποτελείται από ποιοτικά αδιαφοροποίητη ύλη, της οποίας οι διαφορές ανάγονται στις γεωμετρικές ιδέες της έκτασης, της θέσης και της μάζας.

Το Σύμπαν αποτελείται από σωματίδια σε κίνηση, το οποίο εμπεριέχει τον άνθρωπο ως αυτοκινούμενη (αυτόματη) μηχανή.

Ο άνθρωπος ως μηχανή αποτελείται από όργανα που εκλαμβάνονται ως εξαρτήματα μιας μηχανής.

Έτσι, η κίνηση ισούται με την επιθυμία, ενώ την ύψιστη επιθυμία αποτελεί η συνέχιση της ζωής. Αντίθετα, η παύση της κίνησης ισοδυναμεί με  τον θάνατο. Κάθε αυτόματο αναγνωρίζει ως καλό την προσφορά στη συντήρησή του.

Τη μηχανιστική ερμηνεία του ανθρώπου ακολουθεί και η εξήγηση των ψυχικών διαθέσεων με όρους κίνησης:

η όρεξη είναι κίνηση προς ένα αντικείμενο, η απώθηση απομάκρυνση απ’ αυτό και η περιφρόνηση αδιαφορία προς αυτό.

Μέσα στην μηχανιστική αντίληψη του ανθρώπου ο ρόλος του λόγου περιορίζεται δραστικά στις υπολογιστικές του ικανότητες.

Ενώ η βούληση εκλαμβάνεται ως το αποτέλεσμα της σύγκρουσης των επιθυμιών, με την έκφραση της ισχυρότερης επιθυμίας να υπερισχύει όλων των άλλων.

Για τον Χομπς η βούληση δεν είναι ελεύθερη, καθώς καθορίζεται αιτιακά από την επίδραση ψυχολογικών παραγόντων.

Συνάμα, η ελευθερία νοείται ως προς τους εξωτερικούς παράγοντες και δεν αφορά τον εσωτερικό κόσμο.

Παράλληλα, το αντίθετο του αιτιακού προσδιορισμού είναι η αυθορμησία υπό την έννοια της απροσδιοριστίας.

Ομοίως, αντίθετο της ελευθερίας αποτελούν οι εξωτερικοί καταναγκασμοί.

Κατά προέκταση, ως φυσική κατάσταση του ανθρώπου θεωρείται αυτή της ελευθερίας και της ισότητας.

Η ελευθερία μεταφράζεται ως η μη αναγνώριση των δεσμευτικών επιταγών στις σχέσεις μεταξύ των ατόμων.

Ενώ η ισότητα εκλαμβάνεται ως η αντιμετώπιση των ίδιων κινδύνων από κάθε άτομο, λόγω του ενδεχομένου απώλειας της ζωής από ενέργειες άλλου ατόμου.

Κάθε άτομο επιδιώκει την αυτοσυντήρησή του και μόνο, μέσα από μια αέναη προσπάθεια ικανοποίησης διαδοχικών επιθυμιών, με βασικότερη την επιθυμία απόκτησης δύναμης.

Η επιθυμία απόκτησης δύναμης που διασφαλίζει τη δυνατότητα ικανοποίησης κάθε επιθυμίας, ταυτίζεται με την ευδαιμονία, η οποία δεν συνίσταται στην απόλαυση της ηδονής.

Έτσι, η διαρκής απόκτηση δύναμης καταλήγει να γίνει αυτοσκοπός, λόγω του ότι είναι το μόνο μέσο επιβίωσης και μελλοντικής ικανοποίησης των επιθυμιών.

Αναγκαστικά η διασφάλιση της ισχύος και της διατήρησης της κατοχής των μέσων ώστε να ζει καλά το άτομο, περνά μέσα από την απόκτηση ακόμα μεγαλύτερης ισχύος.

Ωστόσο, η ζωή καθίσταται αφόρητη και σύντομη, ακριβώς λόγω της έλλειψης εμπιστοσύνης μεταξύ των ατόμων και του αέναου αγώνα απόκτησης δύναμης.

Γι’ αυτό η μοναδική λύση για την έξοδο από αυτήν την κατάσταση συνίσταται στην εγκαθίδρυση της πολιτικής κοινωνίας, που προϋποθέτει την αμοιβαία συμφωνία εκχώρησης των φυσικών δικαιωμάτων σε κάποιο τρίτο πρόσωπο.

Από τη σύναψη του Κοινωνικού Συμβολαίου δημιουργείται ο Κυρίαρχος, ως προσωποποίηση της κρατικής εξουσίας.

Ο Κυρίαρχος αποτελεί τον εγγυητή της ειρήνης και τον συνεκτικό ιστό του κράτους και της κοινωνίας. Αν εκλείψει πραγματοποιείται η επιστροφή στην πρότερη κατάσταση ανασφάλειας και του πολέμου όλων εναντίον όλων.

Ωστόσο, για τον Χομπς δεν υπάρχει διάκριση μεταξύ κοινωνικού και κρατικού συμβολαίου.

Η απουσία κοινά αποδεκτού κυρίαρχου εγκυμονεί τον κίνδυνο βίας και απειλής άσκησης βίας, οι οποίες ταυτίζονται στην σκέψη του Χομπς.

Βέβαια, τα εγωιστικά και ανασφαλή άτομα εγκαταλείπουν τη σύγκρουση, λόγω φυσικών νόμων, δηλαδή της ύπαρξης φρόνησης.

Ουσιαστικά πρόκειται για τη σκιαγράφηση της ορθολογικής συμπεριφοράς ατόμων με τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά που τους αποδίδει ο Χομπς και λειτουργούν υπό την πίεση της ύψιστης αβεβαιότητας που προκύπτει από τη φυσική κατάσταση.

Στο ερώτημα τι τέλος θα έδιναν στη συγκρουσιακή κατάσταση τα εγωιστικά άτομα ώστε να προάγουν τα ατομικά τους συμφέροντα, ο Χομπς διακρίνει 3 παραμέτρους:

  1. 1.      Τα άτομα επιδιώκουν την ειρήνη, αλλά αν δεν την πετύχουν, καταφεύγουν σε όλα τα μέσα πολέμου για να διασφαλίσουν τη θέση τους.
  2. Κάθε άτομο είναι πρόθυμο να παραιτηθεί από το φυσικό του δικαίωμα σε όλα τα πράγματα, υπό την προϋπόθεση ότι και τα υπόλοιπα άτομα κάτω από το κράτος της αμοιβαιότητας θα έπρατταν το ίδιο.
  3. 3.      Η αμοιβαία υπόσχεση παραίτησης από τα δικαιώματα οφείλει να τηρηθεί, αλλιώς συνεχίζει να ισχύει η κατάσταση πολέμου.

Από εδώ προκύπτει η αναπόφευκτη αναγκαιότητα εγκαθίδρυσης του Κυρίαρχου που εγγυάται την τήρηση των συμφωνιών. Ειδάλλως το άτομο δεν έχει λόγο να παραιτηθεί από την αυτοδικία δίχως εγγυήσεις. Ενώ έχει κάθε λόγο να αθετήσει τη συμφωνία προς όφελός του, εφόσον μπορεί να το πράξει ατιμώρητα.

Ωστόσο, το άτομο αναγνωρίζει την ανάγκη αμοιβαίας παραίτησής από την αυτοδικία εάν λάβει εγγυήσεις πως όταν καταθέσει τα όπλα, οι άλλοι δε θα στρέψουν τα δικά τους εναντίον του.

Ο Κυρίαρχος αποτελεί τον εγγυητή του Συμβολαίου, αλλά ο ίδιος δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος.

Κατά συνέπεια, δεν δίνει καμία υπόσχεση σε κανέναν και, δεν αναγνωρίζει καμία δέσμευση. Εδώ έγκειται ο απολυταρχικός χαρακτήρας της εξουσίας του Κυρίαρχου.

Ωστόσο, αν και ο Κυρίαρχος κατέχει απεριόριστες εξουσίες, συνάμα δεν έχει λόγο να παρεμβαίνει στον ιδιωτικό χώρο των υπηκόων του, στο μέτρο που εκείνοι δεν παραβαίνουν τους νόμους ώστε να θέτουν σε κίνδυνο τη δημόσια ειρήνη.

Η μη παρέμβαση οφείλεται στην έλλειψη αντίληψης περί αγαθής ζωής ώστε να την επιβάλλει. Συνάμα, δεν έχει όραμα για να μεταμορφώσει την κοινωνία και να βελτιώσει τους υπηκόους του.

Από το παραπάνω προκύπτει το παράδοξο ο θεμελιωτής του πολιτικού αυταρχισμού να θεωρείται και πρόδρομος του σύγχρονου φιλελευθερισμού.

Η πολιτική φιλοσοφία του Χομπς, παρά τη διάρκεια της επίδρασής της, αποτέλεσε σκάνδαλο από το οποίο οι περισσότεροι προσπάθησαν να αποστασιοποιηθούν.

Πέτρα του σκανδάλου θεωρείται η σκιαγράφηση μιας διόλου κολακευτικής εικόνας του ανθρώπου.

Όμως για τον Χομπς, η πρακτική των ανθρώπων να κλειδώνουν τα συρτάρια τους ή να οπλοφορούν αποτελούν απόδειξη κολακευτική άποψη τρέφουν οι άνθρωποι για τους συνανθρώπους τους.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ

ΠΗΓΕΣ

1.      Μολυβάς Γ, Φιλοσοφία στην Ευρώπη, τα Β, σ. 33, Εκδ ΕΑΠ, Πάτρα 2000

2.     Γουδέλη Κ, Κείμενα νεώτερης και σύγχρονης φιλοσοφίας, Εκδ ΕΑΠ, Πάτρα 2008

3.    Π. Κιτρομηλίδης, Πολιτικοί Στοχαστές των Νεότερων Χρόνων, Πορεία, Αθήνα, 1999

Advertisements
Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: