Skip to content

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: ΤΖΩΝ ΛΟΚ: ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ (tabula rasa) κ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΥ ΚΥΡΟΥΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ/ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ

06/07/2013

 ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: ΤΖΩΝ ΛΟΚ: ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ (tabula rasa) κ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΥ ΚΥΡΟΥΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ/ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ

                  ΤΖΩΝ ΛΟΚ (1632-1704)

ΤΖΩΝ ΛΟΚ: ο φιλόσοφος που έθεσε τα θεμέλια του σύγχρονου εμπειρισμού

ΤΖΩΝ ΛΟΚ: ο φιλόσοφος που έθεσε τα θεμέλια του σύγχρονου εμπειρισμού

Από τη σκοπιά της επίδρασης, μεγάλη ήταν η επιρροή του Λοκ, ο οποίος προάγει την εμπειρική ψυχολογία και αντιμάχεται την ύπαρξη των έμφυτων ιδεών.

 Η ΦΥΣΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΟΥ

Στόχος του έργου Δοκίμιο για την ανθρώπινη νόηση αποτελεί η ανάλυση των δραστηριοτήτων της ανθρώπινης νόησης και όχι η σύλληψη της ουσίας της και των απώτερων αιτιών της ύπαρξής της.

Ο φιλόσοφος αλλάζει ρόλο και γίνεται φυσικός επιστήμονας.

Στόχο του αποτελεί η καταγραφή της φυσικής ιστορίας του νου. Δηλαδή, η περιγραφή των απαρχών, της ανάπτυξης και του τρόπου λειτουργίας των ιδεών του.

         Η ΜΕΘΟΔΟΣ & ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ

Τα 2 κύρια ερωτήματα που θέτει ο Λοκ στο έργο του είναι:

  1. 1.      Πως γνωρίζουμε τον κόσμο;
  2. 2.      Ποια είναι τα όρια της γνώσης μας;

Ως εισηγητής του ρεύματος εμπειρικού ιδεαλισμού εξαρτά της γνώση αφενός από την εμπειρία, αφετέρου από το ποιοι είμαστε εμείς που βλέπουμε τα πράγματα.

Σε αντίθεση με τη θέση περί έμφυτων ιδεών για τον Λοκ, η ψυχή αποτελεί tabula rasa. Συνεπώς, κάθε γνώση είναι επίκτητη, εκτός από ορισμένες εξαιρέσεις.

Δε θεωρεί έμφυτες ιδέες ούτε τους νόμους της μη αντίφασης και της ταυτότητας, καθώς ήταν τέτοιες θα ήταν παρούσες στη συνείδηση κάθε ανθρώπου, όπως τα παιδιά ή τα καθυστερημένα άτομα.

Πεποίθησή του επίσης ήταν πως δεν υπάρχει όριο διάκρισης μεταξύ των προνομιακά έμφυτων ιδεών τις οποίες αποκτάμε από τη γέννησή μας και από αυτές που μαθαίνουμε στην πορεία (π.χ μαθηματικά).

Για τον ίδιο, με διαμεσολάβηση των αισθήσεων αποκτάμε ιδέες που αντιστοιχούν στα γεγονότα του εξωτερικού κόσμου. Οι ιδέες αποτελούν τα αντικείμενα της νόησης όταν ο άνθρωπος σκέπτεται. Ενώ, αντιπροσωπεύουν και υποκαθιστούν στο νου τα πράγματα του εξωτερικού κόσμου.

Όσο για τα πράγματα του εξωτερικού κόσμου δεν είναι πάντα παρόντα αλλά η νόηση μπορεί να τα ατενίσει κάθε στιγμή μέσω της ανάκλησης των ιδεών τους.

Η ιδέα αποτελεί το ομοίωμα ενός αντικειμένου μέσα στο πνεύμα ή τη συνείδησή μας.

Ωστόσο, υπάρχουν οι απλές οι ιδέες που προκύπτουν άμεσα από την εμπειρία και οι  σύνθετες ιδέες που σχηματίζονται από τις απλές μέσω της διαμεσολάβησης του πνεύματος.

Κατά συνέπεια και οι σύνθετες ιδέες προκύπτουν από την εμπειρία.

Ενώ η φαντασία αδυνατεί να παράγει νέες απλές ιδέες, καθώς αυτές αποτελούν προϊόντα της εμπειρίας.

            Ο ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΑΦΗΡΗΜΕΝΩΝ ΙΔΕΩΝ

Οι απλές ιδέες εξαντλούνται στα δεδομένα των αισθήσεων δίχως να χρειάζεται παραπάνω ανάλυση.

Με το συνδυασμό απλών ιδεών προκύπτουν: σύνθετες ιδέες (Κένταυρος), ιδέες σχέσεων (ομοιότητα ή διαφορά), γενικές ιδέες που αφορούν τάξεις ή σύνολα αντικείμενων (άνθρωπος, ζώο κ.λ.π)

Οι γενικές, αφηρημένες ιδέες μπορεί να προκύπτουν από την παρατήρηση διάφορων μεμονωμένων αντικειμένων με κάποιο κοινό χαρακτηριστικό με 3 τρόπους:

Α) Η ιδέα κάποιου συγκεκριμένου αντικειμένου γίνεται γενική αφηρημένη μέσω της λειτουργίας της ως αντιπροσωπευτικό δείγμα όλων των αντικειμένων της ομάδας ή είδους.

Β) Η γενική αφηρημένη ιδέα προκύπτει από τον παραμερισμό των ιδεών όλων των επιμέρους χαρακτηριστικών των αντικειμένων της ομάδας που τα διαφοροποιούν.

Γ) Η γενική αφηρημένη ιδέα σχηματίζεται από την συγκεχυμένη ανάμειξη όλων των ιδιοτήτων των επιμέρους αντικειμένων της ομάδας.

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΥ ΚΥΡΟΥΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ

Το κύρος των ιδεών εξαρτάται από την αντιστοιχία τους με τις ποιότητες των πραγμάτων.

Οι ποιότητες βρίσκονται έξω από τον παρατηρητή και συγκροτούν την εσωτερική δομή, των συστατικών χαρακτηριστικών των πραγμάτων του υλικού κόσμου, ενώ εντός του παρατηρητή καθρεφτίζονται μόνο ως ιδέες.

Οι ποιότητες διακρίνονται σε: πρωτεύουσες, όταν ένα πράγμα δεν μπορεί να νοηθεί χωρίς αυτές (π.χ. η έκταση) και, δευτερεύουσες, όταν ένα πράγμα μπορεί να νοηθεί χωρίς αυτές (π.χ. χρώμα).

Ο Λοκ στη θέση των υποστάσεων διακρίνει ένα σύνολο αισθητών ποιοτήτων που συνδέονται μόνιμα με τον ίδιο τρόπο.

Ωστόσο, εδώ προκύπτει το πρόβλημα της εξάρτησης της γνώσης για τον εξωτερικό κόσμο από τις ιδέες που σχηματίζουμε γι’ αυτόν [και από τον ίδιο].

Καθώς οι γενικές προτάσεις μας πληροφορούν μόνο για τις ιδέες μας, τα όρια της γνώσης φτάνουν μέχρι το σημείο πληροφόρησης των ποιοτήτων που δύναται να έχει κάποιο αντικείμενο, αλλά όχι για τον αν το αντικείμενο με τις συγκεκριμένες ποιότητες υπάρχει.

Οι 3 περιπτώσεις όπου ο Λοκ αποδέχεται προτάσεις που αποφαίνονται για την ύπαρξη οντοτήτων στον πραγματικό κόσμο είναι:

Α) η ενορατική βεβαιότητα της ύπαρξης του νου μας.

Β) η απαγωγική γνώση της ύπαρξης Θεού.

Γ) η αισθητήρια γνώση της ύπαρξης αντικειμένων έξω από εμάς.

Κατά συνέπεια, η σκέψη του Λοκ οδηγεί στην δημιουργία δύο κόσμων:

Α) του «υποκειμενικού» στον οποίο είμαστε ελεύθεροι να ερευνούμε, αλλά που δεν παρέχει τα εχέγγυα αντικειμενικής γνώσης.

Β) του εξωτερικού, από τον οποίο θα μας χωρίζει πάντα το φάσμα των ιδεών μας.

Από αυτήν την άποψη, με αφετηρία τις υποθέσεις του κοινού νου, καταλήγει στην καρτεσιανή δυαρχία.

Όλα τα γεγονότα της γνώσης αποτελούν προϊόντα των αισθήσεων, αλλά είναι αληθινά στο βαθμό που συνδέονται με την εξωτερική πραγματικότητα.

Το παραπάνω αποτελεί πεποίθησή μας, δίχως να μπορούμε να στηρίξουμε την αισιοδοξία μας για τη συγκεκριμένη πεποίθηση.

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΡΡΙΨΗΣ ΤΟΥ ΔΟΓΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΕΜΦΥΤΩΝ ΙΔΕΩΝ.

Η σημασία του έργου του Λοκ έγκειται στο ότι έθεσε τα θεμέλια του σύγχρονου εμπειρισμού.

Η πεμπτουσία του οποίου εξάγεται απ’ το ότι οι ιδέες αποτελούν τα έσχατα στοιχεία που δεν δύναται να αναχθούν σε κάτι απλούστερο.

Η θεωρία του Λοκ δίνει την πρωτοκαθεδρία στην ατομική κρίση η οποία ισχυροποιεί το άτομο απέναντι στην αυθεντία και το δόγμα. Αυτό αποτελεί και το πιο επαναστατικό χτύπημα του εμπειρισμού κατά της μεταφυσικής.

Για τον Λοκ ο φυσικός νόμος κατέχει κανονιστικό περιεχόμενο.

Συνάμα, η έννοια του δικαιώματος εκτείνεται μέχρι τα όρια της δύναμης των ανθρώπων να επιβάλουν τη θέλησή τους.

Η φυσική κατάσταση είναι δοσμένη από το Θεό στους ανθρώπους, οι οποίοι είναι φορείς δικαιωμάτων και υποχρεώσεων.

Για τον Λοκ η προ-πολιτική κοινωνία είναι φιλειρηνική και ανταλλακτική, λόγω επικράτησης του φυσικού νόμου και της ανθρώπινης κοινωνικότητας.

Ενώ οι  συγκρουσιακές συνθήκες δημιουργούνται από την πολυπλοκοποίηση της κοινωνικής ζωής μετά την εισαγωγή του χρήματος και την ανάπτυξη της οικονομίας.

Ωστόσο, οι  συγκρουσιακές συνθήκες ποτέ δεν καταλήγουν στην ακραία κατάσταση που περιγράφει ο Χομπς. 

Η δικλείδα ασφαλείας για την αποκωδικοποίηση των επιταγών του φυσικού νόμου στην περίπτωση διαφωνίας μεταξύ των ατόμων, αναγορεύεται η ατομική κρίση.

Βέβαια, στη φυσική κατάσταση, στην περίπτωση συνεχιζόμενης διαφωνίας δεν υπάρχει τρόπος επίλυσής της.

Έτσι, τα άτομα καταφεύγουν στη λύση των κοινά αποδεκτών κανόνων ώστε ο άνθρωπος αφενός να μη γίνεται κριτής στη δική του περίπτωση αφετέρου να μην καταφεύγει στην αυτοδικία.

Συνέπεια αποτελεί η δημιουργία της πολιτικής κοινωνίας που αποφασίζει να λειτουργεί με βάση την αρχή της πλειοψηφίας και αναθέτει σε μια κυβέρνηση τη διασφάλιση των προϋπάρχοντων  φυσικών δικαιωμάτων που θεμελιώνει ο φυσικός νόμος.

Σε αντίθεση με τον Χομπς, για τον Λοκ η κυβέρνηση δεν είναι ταυτόσημη έννοια με την κοινωνία, καθώς αποτελεί τη μορφή διαιτητή, του προσώπου ή θεσμικού οργάνου που κρίνει τις διαφωνίες.

Συνεπώς, ρόλος της κυβέρνησης δεν είναι η θέσπιση του νόμου, αλλά η εφαρμογή του φυσικού νόμου. Η κυβέρνηση δε δημιουργεί δικαιώματα αλλά προστατεύει τα προϋπάρχοντα φυσικά δικαιώματα. Από εδώ προκύπτει και ο περιορισμένος χαρακτήρας της κυβέρνησης. Για παράδειγμα, δεν μπορεί να επιβάλλει φορολογία δίχως τη συγκατάθεση των φορολογούμενων γιατί έτσι παραβιάζει το φυσικό δικαίωμα της ιδιοκτησίας.

Τα προϋπάρχοντα φυσικά δικαιώματα υπερισχύουν των τεθέντων νόμων γιατί λειτουργούν τόσο απέναντι στις επιβουλές των ιδιωτών όσο και της κυβέρνησης.

Για τον Λοκ κεντρική ιδέα περί διακυβέρνησης αποτελεί η έννοια της εμπιστοσύνης, που στηρίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ κυβερνώντων και κυβερνώμενων.

Έτσι, στην περίπτωση που η κυβέρνηση δεν τηρεί τις υποχρεώσεις της αντικαθίσταται, δίχως αυτό να σημαίνει πως η κοινωνία αποσυντίθεται όπως συμβαίνει στον Χομπς.

Η λοκιανή θεωρία της επανάστασης εικονίζεται με την προσφυγή στον ουρανό, δηλαδή την επίκληση του Θεού εκ μέρους της κοινωνίας, που σημαίνει την ενεργοποίηση του φυσικού δίκαιου απέναντι στον τύραννο.

Η τυραννική διακυβέρνηση και η καταπάτηση των δικαιωμάτων είναι αντικειμενικά γεγονότα και απόδειξή τους αποτελεί ότι τα αισθάνεται ο λαός όταν τα βιώνει.

Για τον Λοκ, ο λαός είναι φιλήσυχος και επιδιώκει πάντα την ευημερία του μέσα από τις ειρηνικές ενασχολήσεις του.

Συνεπώς, η επίθεση έρχεται πάντα από τη μεριά της κυβέρνησης.

Η επίκληση στο Θεό σημαίνει ότι δεν υπάρχει πλέον αποδεκτός κριτής στη Γη ώστε να αποφανθεί. Η συγκεκριμένη θεωρία απόκτησε πολύ ριζοσπαστικές ερμηνείες και εκδοχές σε μεταγενέστερες εποχές.

Επίσης, ο Λοκ ήταν ο πρώτος που προσπάθησε να διακρίνει τις λειτουργίες της κυβέρνησης: τη νομοθετική, την εκτελεστική, την ομοσπονδιακή. Ενώ τόνισε την ανάγκη ενός κράτους δικαίου όπου η εξουσία θα σέβεται τους κανόνες που θεσπίζει.

Για τη θεωρία του Λοκ υπάρχουν 2 ερμηνευτικές προσεγγίσεις:

1η: Ο Λοκ αποτελεί τον απολογητή της κεφαλαιοκρατικής συσσώρευσης και του άκρατου ατομικισμού. Ως κεντρική ιδέα της εκδοχής αναφαίνεται ότι ο άνθρωπος, ως κτήτορας του εαυτού του, αποκτά τίτλους ιδιοκτησίας με την πρόσμιξη της εργασίας του με τα αντικείμενα του εξωτερικού κόσμου.

2η: Θεωρεί πως η πρώτη ερμηνεία προβάλει μεταγενέστερες ιδεολογικές αναγνώσεις στην εποχή του Λοκ και συνεπώς δεν αντέχει σε ιστορική βάσανο.

Αντίθετα, η 2η ερμηνεία τονίζει το ρόλο του Θεού στην πολιτική σκέψη του Λοκ, τη γνήσια θρησκευτική του ευσέβεια, το αίτημα διασφάλισης του λαού από την κρατική αυθαιρεσία, την ευρεία αντίληψη περί ιδιοκτησίας που περιλαμβάνει επιπλέον και τη ζωή και την ελευθερία.

Αν ο άνθρωπος δεν ανήκει στον εαυτό του αλλά στο Θεό αδυνατίζει το επιχείρημα της άλλης πλευράς για το πώς παράγονται τα φυσικά δικαιώματα και αναβαθμίζεται η σημασία των περιορισμών στον πλουτισμό που θέτει το θετικό δίκαιο.

ΠΗΓΕΣ

1.    Μολυβάς Γ, Φιλοσοφία στην Ευρώπη, τα Β, σ. 33, Εκδ ΕΑΠ, Πάτρα 2000

2.     Γουδέλη Κ, Κείμενα νεώτερης και σύγχρονης φιλοσοφίας, Εκδ ΕΑΠ, Πάτρα 2008

3.    Π. Κιτρομηλίδης, Πολιτικοί Στοχαστές των Νεότερων Χρόνων, Πορεία, Αθήνα, 1999

 

 

 

 

 

 

Advertisements
Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: