Skip to content

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: ΜΟΝΤΕΣΚΙΕ: ΗΘΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ-ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ κ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ

06/07/2013

            ΜΟΝΤΕΣΚΙΕ (1689-1755): ΗΘΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ-ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ κ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ

ΜΟΝΤΕΣΚΙΕ: αποκληθεί ως ο «πατριάρχης του Διαφωτισμού»

ΜΟΝΤΕΣΚΙΕ: αποκληθεί ως ο «πατριάρχης του Διαφωτισμού»

Ο Μοντεσκιέ  έχει αποκληθεί ως ο «πατριάρχης του Διαφωτισμού». Έχει υποστηριχθεί πως ο Διαφωτισμός γεννήθηκε το 1721 με τη δημοσίευση του έργου του Μοντεσκιέ Περσικές Επιστολές, το οποίο απηχεί με το ύφος και το εύρος της θεματολογίας του το πνεύμα του Διαφωτισμού.  Το συγκεκριμένο έργο μιλάει για τα πάντα: τη θρησκεία, την ελευθερία, τις προκαταλήψεις, την παρακμή, τη σκληρότητα, τον δεσποτισμό, με τρόπο σατιρικό, διασκεδαστικό, επιπόλαιο και εικονοκλαστικό.

Επίσης, το έργο προβαίνει σε οξεία κριτική της γαλλικής κοινωνίας, καταδικάζει το δεσποτισμό και εξυμνεί (μέσα από το μύθο των τρωγλοδυτών), το καθεστώς της αβασίλευτης πολιτείας που συγκριτικά υπερέχει της μοναρχίας γιατί στηρίζεται στην αρετή των πολιτών και όχι στην υποταγή τους.

Ο Μοντεσκιέ επανέρχεται σ’ αυτά τα ζητήματα με το μνημειώδες έργο Πνεύμα των νόμων (1748), το οποίο σε 2 χρόνια έφτασε στις 22 εκδόσεις, γεγονός που καταδεικνύει την επίδραση που άσκησε στη διαφωτιστική σκέψη.

Η δημοκρατία αν και αναγορεύεται σε πολιτειακό ιδεώδες ελεύθερων πολιτών, αποτελεί συνάμα ουτοπία για τη σύγχρονη πραγματικότητα.

Το νέο ιδεώδες που επεξεργάζεται, εξιδανικεύοντας το αγγλικό πολίτευμα, είναι λιγότερο ηρωικό και περισσότερο μετριοπαθές καθεστώς από το αρχαίο πολιτειακό ιδεώδες: η Συνταγματική Μοναρχία.

Το Πνεύμα των νόμων αποτελεί πολυσχιδές και πολύπλευρο έργο. Αναφέρεται σε πολλά από τα ζητήματα που αποτέλεσαν κεντρικό πυρήνα των συζητήσεων για την ηθική, τη θρησκεία και το φυσικό δίκαιο.

Ενστερνίζεται την άποψη του Λοκ για ένα ελάχιστο δογματικό πλαίσιο άρθρων θρησκευτική πίστης και συντάσσεται με την λοκιανή αντίληψη ελευθερίας υπό το νόμο.

Ταυτόχρονα, τάσσεται υπέρ της Ελεύθερης Βούλησης γιατί δεν θεωρεί ότι μια τυφλή μοίρα μπορεί να παράγει έλλογα όντα.

Το φυσικό δίκαιο προϋπάρχει του θετικού ή θεσπισμένου γιατί η άρνηση ύπαρξης δίκαιου πριν τη θέσπισή του από το νομοθέτη είναι σαν να υποστηρίζουμε πως οι ακτίνες του κύκλου δεν ήταν ίσες πριν από τη χάραξη του κύκλου.

Ωστόσο, ο Μοντεσκιέ έμεινε γνωστός στην ιστορία κυρίως ως πρωτοπόρος στοχαστής που εντρυφά στη συγκριτική μελέτη των πολιτισμών ως κοινωνικός αναλυτής:

Α) την 1η σοβαρή προσπάθεια κοινωνιολογικής προσέγγισης των φαινομένων.

Β) την τυπολογία των μορφών πολιτευμάτων.

Γ) τη θεωρία διάκρισης των εξουσιών

Ως κοινωνιολόγος επιχειρεί την αντικατάσταση της χριστιανικής αντίληψης της ιστορίας ως εκδήλωση του Θεϊκού στοιχείου με μια θεωρία της ιστορίας στη βάση της σχέσης αίτιου- αποτελέσματος, αναδεικνύοντας τη διαπλοκή των παραγόντων, δίχως να καταλήγει σ’ έναν αδυσώπητο κοινωνικό ντετερμινισμό.

Στόχος του Μοντεσκιέ δεν είναι η καταδίκη εναλλακτικών πολιτισμικών προτύπων, αλλά η εξήγησή τους.

Αυτό το κάνει προσπαθώντας να οργανώσει τα διάσπαρτα στοιχεία σε ολιγάριθμους τύπους και να εντάξει την ποικιλία και φαινομενική συντυχία των γεγονότων μέσα σ’ ένα εξηγητικό σχήμα που αναδεικνύει τις βαθύτερες γενεσιουργές τους αιτίες.

Έτσι, αρχίζει την ανίχνευση του ρόλου των υλικών και φυσικών αιτιών (π.χ. κλίμα, γεωγραφική θέση), προχωρά στην εξέταση των κοινωνικών αιτιών (π.χ. εμπόριο), των πολιτικών θεσμών, των ηθικών αιτιών κτλ.

Δηλαδή, προχωράει σταδιακά από υλικές σε πολιτιστικές και πνευματικές αιτίες. Ο ρόλος των καθαρά υλικών αιτιών είναι αντιστρόφως ανάλογος του βαθμού της πολιτιστικής ανάπτυξης.

Συνάμα, ο Μοντεσκιέ με ορισμένες βασικές καινοτομίες, αναζωπυρώνει την αριστοτελική παράδοση της τυπολογίας των πολιτευμάτων που οι θεωρητικοί του φυσικού δικαίου έτειναν να παραμελούν.

Έτσι διακρίνει 3 τύπους διακυβέρνησης που συνδέονται με την έκταση των κρατών:

Α) την Αβασίλευτη Πολιτεία: που είναι μετριοπαθές πολίτευμα, καθώς στηρίζεται στο νόμο και επιτυγχάνει την ισότητα στην αρετή. Η αρετή (κεντρική έννοια του πολιτικού ουμανισμού) σημαίνει το σεβασμό των νόμων και την αφοσίωση στην κοινότητα.

Β) τη Μοναρχία: που είναι επίσης μετριοπαθές πολίτευμα και επίσης στηρίζεται στο νόμο, ενώ επιτυγχάνει την τιμή που σημαίνει σεβασμός στην κοινωνική θέση. Η τιμή είναι μια ηθικά κίβδηλη  αξία αλλά κοινωνικά χρήσιμη για να στηρίξει αποτελεσματικά την εύρυθμη λειτουργία ενός τύπου πολιτεύματος.

Γ) το Δεσποτισμό: που είναι μη μετριοπαθές πολίτευμα και στηρίζεται στην εκάστοτε αυθαιρεσία τους ενός, ενώ επιτυγχάνει την ισότητα στον φόβο που είναι ένα υπο-πολιτικό αίσθημα.

Ειδικότερα για τη μοναρχία και τη λογική που διέπει την τιμή στο πλαίσιό της, ακολουθεί τη συλλογιστική του Μάντβιλ, η οποία πρεσβεύει πως τα ιδιωτικά κακά ενδέχεται να είναι δημόσια αγαθά.

Όπως και την πεποίθηση του Άνταμ Σμιθ, σύμφωνα με την οποία από την ηθικά, ενδεχομένως, κατακριτέα επιδίωξη του κέρδους προάγεται η συνολική ευημερία δίχως κανείς συνειδητά να την επιδιώκει.

Εξάλλου, ο Μοντεσκιέ προβαίνει σε μια πιο αποτελεσματική απ’ αυτήν του Λοκ διάκριση των εξουσιών σε:

Α) Εκτελεστική, Β) Νομοθετική και Γ) Δικαστική.

Στόχο της διάκρισης αποτελεί την αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων του πολίτη μέσα από το διαχωρισμό και τον αλληλοέλεγχο των κρατικών λειτουργιών, ώστε να αναχαιτίζεται η κρατική αυθαιρεσία, και όχι μέσα από έναν κατάλογο φυσικών δικαιωμάτων που περιορίζουν τις κρατικές εξουσίες.

ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΩΝ ΝΟΜΩΝ: ΤΟ ΔΙΑΣΗΜΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΣΚΙΕ

ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΩΝ ΝΟΜΩΝ: ΤΟ ΔΙΑΣΗΜΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΣΚΙΕ

Συνεπώς, η εξουσία ελέγχει την εξουσία.

Η θεωρία του Μοντεσκιέ έχει ερμηνευτεί σε 2 κατευθύνσεις: α) τη νομικίστικη, β) την κοινωνιολογική:

1. Η νομικίστικη τονίζει τον διαχωρισμό και τον αλληλοέλεγχο των κρατικών εξουσιών (λειτουργιών).

2. Η κοινωνιολογική τονίζει την αντιστοιχία μεταξύ των διαφορετικών εξουσιών και των κοινωνικών συμφερόντων που εκπροσωπούν διαφορετικά κοινωνικά στρώματα.

Για τον Μοντεσκιέ η ανεξαρτησία των ενδιάμεσων κοινωνικών- νομικών σωμάτων (κλήρος, αριστοκρατία κλπ) αποτελούν θεσμικά αναχώματα στην τάση κάθε μοναρχίας να εξελιχθεί σε δεσποτικό καθεστώς.

Συνεπώς, η υπεράσπιση για παράδειγμα της αριστοκρατίας δεν αντανακλά την προσπάθεια αναβίωσης παρωχημένων φεουδαλικών μορφών διακυβέρνησης, αλλά αγωνία για τις προϋποθέσεις ενός γνήσιου πολιτικού φιλελευθερισμού.

Επίσης, ο Μοντεσκιέ υπήρξε πρωτοπόρος στον αγώνα αναμόρφωσης του ποινικού συστήματος, μέσω της καταδίκης των σκληρών και ατελέσφορων ποινών.

Τέλος, υπήρξε ο πρώτος που έθεσε επί τάπητος το θεσμό της δουλείας, που αποτέλεσε το στίγμα του Διαφωτισμού, καθώς έρχονταν σε κατάφορη αντίφαση με τις πανανθρώπινες αξίες και τα ιδανικά του Αιώνα των Φώτων. Ο Μοντεσκιέ καταδίκασε τη δουλεία γιατί συντελεί στη διαφθορά των κυρίων, αποκλείει την ενάρετη ζωή για τους δούλους, εξασθενίζει τα ήθη και, σε τελική ανάλυση, είναι περιττή.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ

ΠΗΓΕΣ

Μολυβάς Γ, Φιλοσοφία στην Ευρώπη, τα Β, σ. 33, Εκδ ΕΑΠ, Πάτρα 2000

2.     Γουδέλη Κ, Κείμενα νεώτερης και σύγχρονης φιλοσοφίας, Εκδ ΕΑΠ, Πάτρα 2008

3.    Π. Κιτρομηλίδης, Πολιτικοί Στοχαστές των Νεότερων Χρόνων, Πορεία, Αθήνα, 1999

Advertisements
Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: