Skip to content

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ: ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ κ ΟΙ ΑΝΤΙΦΑΤΙΚΕΣ ΟΙΚΕΙΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ

06/07/2013

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ (1712-1778):ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ κ ΟΙ ΑΝΤΙΦΑΤΙΚΕΣ ΟΙΚΕΙΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ  

Ζ.Ζ. ΡΟΥΣΣΩ

Ζ.Ζ. ΡΟΥΣΣΩ

Η σκέψη του Ρουσσώ διακρίνεται από την αγάπη για την ελευθερία και το φόβο για κάθε μορφής εξάρτηση. Η εξάρτηση συνδέεται με την ανάγκη και όταν η ανάγκη είναι πλασματική η εξάρτηση είναι χείριστης μορφής.

Ο Ρουσσώ καταδικάζει την πολυτέλεια που δημιουργεί πλασματικές ανάγκες, και αναδεικνύει

τις αρετές της αγροτικής ζωής.

,

Στη συζήτηση για τα θετικά και τα αρνητικά της επερχόμενης εμπορευματικής κοινωνίας,

οι εκπρόσωποι του σκώτικου Διαφωτισμού θεωρούσαν πως αυτή λειτουργεί κατά της παρωχημένης βαρβαρότητας φέρνοντας εγγύτερα τους ανθρώπους, εξημερώνει τα ήθη, εκπολιτίζει και κατασιγάζει το φανατισμό.

Αντίθετα, το ιδεώδες του κλασικού ουμανισμού τονίζει την αρετή της πολιτικής κοινότητας απέναντι στη διαφθορά της αγοράς.

Για τον Ρουσσώ, αιτία της ανάπτυξης των επιστημών και των τεχνικών δεξιοτήτων αποτελεί η ραθυμία σε συνδυασμό με την επιθυμία διάκρισης.

Ωστόσο, με την ανάπτυξη της τεχνικής οι άνθρωποι δημιουργούν τεχνητές ανάγκες που τους απομακρύνουν από την αθωότητα της ολοκλήρωσής τους μέσα στη φύση. Αντιλαμβάνονται πλέον την ευτυχία τους μέσα από τη γνώμη των άλλων (υπαρξισμός).

Κατ’ επέκταση οι πλασματικές ανάγκες αποτελούν αιτίες ανισότητας και της υποταγής, τις οποίες οι καλές τέχνες εξωραΐζουν.

Το απαισιόδοξο μήνυμα έγκειται στο ότι η πορεία ενός καταδικασμένου πολιτισμού θεωρείται μη αναστρέψιμη

Ο Ρουσσώ εξισώνει την αρετή με την αθωότητα.

Σ’ αυτό οι Διαφωτιστές, με κύριο το Βολταίρο καταλογίζουν στον Ρουσσώ ότι συγχέει την άγνοια με την αρετή.

Επίσης, σε αντίθεση με τις αντιλήψεις του Χομπς, για τον Ρουσσώ ο άνθρωπος σε φυσική κατάσταση ζει σε αρμονία με τη φύση. Ο φυσικός άνθρωπος έχει οξυμμένες αισθήσεις και αναπτυγμένες δεξιότητες, ενώ στην κοινωνία του δεν υπάρχουν οι προϋποθέσεις σύγκρουσης.

Επιπλέον, ο φυσικός άνθρωπος έχει φυσικό εγωισμό (ένστικτο αυτοσυντήρησης).

Κυρίως όμως διακρίνεται από τον οίκτο που αποτελεί προϋπόθεση της ηθικής συνείδησης.

Αντίθετα, όταν ο άνθρωπος εγκαταλείπει το φυσικό κόσμο χαρακτηρίζεται από φιλαυτία, που είναι προϊόν διαπροσωπικών συγκρίσεων και ματαιοδοξίας, και εδώ έγκειται η απαρχή της ανθρώπινης δυστυχίας.

Η εγκατάλειψη του φυσικού κόσμου από τον άνθρωπο είναι προϊόν συνδυασμού αναγκών, συγκυριών, τυχαίων γεγονότων και μιας φυσικής προϋπόθεσης της «βελτιωσιμότητας».

Η «βελτιωσιμότητα» μπορεί να αποβεί ευχή ή κατάρα για το ανθρώπινο γένος. Χάρη σ’ αυτή κι αντίθετα από τ’ άλλα ζώα, ο άνθρωπος μπορεί να απομακρυνθεί από το ένστικτο και να αλλάξει τις συνθήκες της ζωής του, να γίνει είτε καλύτερος είτε χειρότερος.

Για τον Ρουσσώ, ο άνθρωπος εκπίπτει από τη φυσική κατάσταση στον πολιτισμό, μέσω της γλώσσας, της τεχνολογίας, της γεωργίας, και κυρίως μέσω της ιδιοκτησίας.

Σ’ αυτό το στάδιο της εξέλιξης οι κοινωνικές σχέσεις μπορούν να περιγραφούν όπως και στον Χομπς με το πόλεμος όλων εναντίον όλων.

Ενώ το συμβόλαιο αποτελεί μέσο εξαπάτησης των φτωχών από τους πλούσιους.

Στη συνέχεια ο Ρουσσώ αναζητά τις κοινωνικές και συλλογικές προϋποθέσεις επίτευξης της Γενικής Βούλησης, καθώς γι’ αυτόν δεν είναι οικουμενική όπως για τον Ντιντερό, και της σύναψης ενός γνήσιου κοινωνικού συμβολαίου.

Η λύση που προτείνει ο Ρουσσώ είναι αυτή της αυτοκυβέρνησης. Έτσι στη θέση του αυτόματου του Χομπς, τοποθετεί την αντίληψη του ανθρώπου ως αυτόνομου (πηγή του νόμου του).

Παράλληλα, διατυπώνει μια «θετική» αντίληψη περί ελευθερίας, η οποία δεν εδράζεται στην οριοθέτηση και την προστασία του ιδιωτικού χώρου από τους άλλους, αλλά στη συμμετοχή στις συλλογικές αποφάσεις της κοινότητας.

Κάθε άτομο εναποθέτει ατομική εξουσία και περιουσία στη συλλογική δημοκρατική διακυβέρνηση.

Μέσα από την εναπόθεση των δυνάμεων όλων και υπό ίσους όρους στη συλλογική δύναμη και εφόσον οι αποφάσεις της συλλογικής δύναμης ισχύουν εξίσου για όλους, η συλλογική βούληση κατευθύνεται προς το γενικό καλό γιατί δε θα διαστρεβλώνεται από μεροληπτικά επιμέρους συντεχνιακά συμφέροντα.

Συνάμα, μέσα από τη συμμετοχή στη διαμόρφωση των αποφάσεων το άτομο αναβαθμίζεται σε ηθική προσωπικότητα και ο υπήκοος σε υπεύθυνο συνειδητοποιημένο πολίτη.

Μέσα από τη Γενική Βούληση ο Ρουσσώ αναβιώνει το αρχαίο κλασικό ιδεώδες της συμμετοχικής δημοκρατίας. Αυτό συνδέεται με την ηθική υπόσταση του ανθρώπου και αποστασιοποιείται από το φιλελεύθερο ιδανικό της περιορισμένης διακυβέρνησης και της προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων.

Η Γενική Βούληση εμπεριέχει 2 αντιφατικά χαρακτηριστικά:

Α) Η Γενικότητα που παραπέμπει στο γενικό καλό της μη εξατομικευμένης αρχαίας πόλης

Β) Η Βούληση που δημιουργεί δίκαιο εγγύτερα στο πνεύμα της νεωτερικότητας.

Οι Γάλλοι επαναστάτες και ο Ροβεσπιέρος οικειοποιήθηκαν τις ιδέες του, νομιμοποιώντας τις ακρότητες της περιόδου της Τρομοκρατίας. Έτσι θεωρήθηκε ότι τα δόγματα του Ρουσσώ ενέχουν τα σπέρματα του ολοκληρωτισμού και του εκμηδενισμού του ατόμου μέσα από την απορρόφησή του από την συλλογικότητα.

Αφενός η ιδέα μιας ακαταμάχητης γενικής βούλησης «εξαναγκάζει» κάποιον να είναι ελεύθερος αφετέρου η μορφή του ηρωικού νομοθέτη που ασκεί ένα είδος ψυχολογικής επιρροής και χειραγώγησης, η οποία «αποφυσικοποιεί» τον άνθρωπο για να τον εντάξει στη λογική του πολίτη, ή η καθιέρωση της πολιτικής θρησκείας, θεωρήθηκαν πολύτιμα ιδεολογικά πολεμοφόδια για επίδοξους θιασώτες των ολοκληρωτισμών κάθε μορφής.

Ωστόσο, είναι σαφές πως άλλο πράγμα είναι οι προθέσεις του συγγραφέα και η θεωρία του και άλλο οι κάθε λογής ιδεολογικές χρήσεις.

Αξίζει να αναφερθεί πως ο Ρουσσώ αναγνώριζε ως υποκείμενο και φορέα της ανώτατης πολιτειακής εξουσίας το «αμαθές πλήθος». Για πρώτη φορά μια θεωρία αναδείκνυε σε κορυφαίο πολιτειακό παράγοντα το άθροισμα στενόμυαλων, εγωιστικών και για χρόνια μαθημένων στην υποτέλεια ανθρώπων.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ

ΠΗΓΕΣ

1.       Μολυβάς Γ, Φιλοσοφία στην Ευρώπη, τα Β, σ. 33, Εκδ ΕΑΠ, Πάτρα 2000

2.     Γουδέλη Κ, Κείμενα νεώτερης και σύγχρονης φιλοσοφίας, Εκδ ΕΑΠ, Πάτρα 2008

3.    Π. Κιτρομηλίδης, Πολιτικοί Στοχαστές των Νεότερων Χρόνων, Πορεία, Αθήνα, 1999

Advertisements
Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: