Skip to content

Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΣΤΟ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟ: η σύζευξη με την Επιστήμη/ Πολιτική Φιλοσοφία/ Ηθική Φιλοσοφία/Ιντερμινισμός-Ντετερμινισμος

06/07/2013

Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΣΤΟ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟ: η σύζευξη με την Επιστήμη/ Πολιτική Φιλοσοφία/ Ηθική Φιλοσοφία/Ιντερμινισμός-Ντετερμινισμος

ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΟΡΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟΥ:  «Άψογη χρήση της λογικής διαδικασίας για οποιοδήποτε περιεχόμενο σκέψης».

«Αφού δεν μπορούμε να γνωρίσουμε την ουσία του λόγου, μπορούμε να παρατηρούμε τη λειτουργία του»

  ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ

 

ΓΑΛΙΛΑΙΟΣ

ΓΑΛΙΛΑΙΟΣ

Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ, Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ Ο ΠΡΑΚΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ.

Στον Μεσαίωνα οι αισθήσεις εξισώνονται με τη φθορά και την αμαρτία. Η συγκεκριμένη αντίληψη αμφισβητείται κατά την Αναγέννηση, ενώ κατά το Διαφωτισμό αποκαθίστανται οι αισθήσεις, από τη μια Επιστημονικά και από την άλλη κοινωνικοπολιτικά.

Ο Άνθρωπος γίνεται κυρίαρχος στη φύση, την οποία διαμορφώνει, μέσω της γνώσης που παρέχει η μαθηματική φυσική Επιστήμη.

Η αλματώδης πρόοδος της Επιστήμης του 17ου αι. έχει καταβολές στην εγκατάλειψη της αριστοτελικής τελεολογίας, της οποίας οι ποιοτικές διαφορές δε δύναται να αναχθούν σε απλούστερα στοιχεία, με την έρευνα να επικεντρώνεται σε ποσοτικά μετρήσιμες ιδιότητες.

Η συγκεκριμένη μεταστροφή αποφέρει μηχανιστικές αντιλήψεις όπως του Χομπς και του Λαμετρί, ενώ τεράστια υπήρξε και η συμβολή του Γαλιλαίου.

Η Επιστημονική Επανάσταση είχε ακόμα μεγαλύτερες ιστορικές συνέπειες και από την Προτεσταντική Μεταρρύθμιση.

Η σημασία της Επιστήμης εμπεριέχεται περισσότερο στη νέα λειτουργία της από το περιεχόμενό της, καθώς η έννοια της «ανάλυσης» αποτελεί το κλειδί κατανόησης του πνευματικού κόσμου του 18ου αι.

Ωστόσο, παραμένουν δυσδιάκριτα ακόμα τα όρια Επιστήμης & Φιλοσοφίας.

Αφενός, η Φιλοσοφία αποτελεί προϋπόθεση των άλλων επιστημών, αφετέρου οι Επιστήμες της Φύσης αποτελούν πρότυπο για τη φιλοσοφία.

Συνάμα, γίνεται προσπάθεια διεύρυνσης της επιστημονικής εποπτείας σε χώρους όπως: η Αισθητική, η Κοινωνική & Πολιτική Θεωρία.

Η σύζευξη Επιστήμης & Φιλοσοφίας ευνοεί τον Εμπειρισμό, κυρίως μέσω του Λοκ.

ΤΖΩΝ ΛΟΚ

ΤΖΩΝ ΛΟΚ

Ως πρώτη αρχή του Εμπειρισμού αναφαίνεται η δυσπιστία στα μαθηματικά, καθώς η αλλαγή στην αντίληψη για την ύλη επιφέρει τον εμπλουτισμό της με ιδιότητες πέραν εκείνης της έκτασης.

Συνεπώς, τα μαθηματικά δεν μπορούν να περιγράψουν την πολυμορφία του κόσμου, μιας κι από τη φύση τους αποβάλλουν τις κυριότερες ιδιότητές του.

Στο μέτρο που για τον Εμπειρισμό, η γνώση προέρχεται από τις αισθήσεις, τότε τα μαθηματικά αποτελούν γενικεύσεις, σε μεγάλο βαθμό αφαίρεσης των εντυπώσεών μας. Δηλαδή, στην ουσία πρόκειται για ταυτολογίες.

Επιπλέον, ο κοσμικός χαρακτήρας της Φιλοσοφίας του Διαφωτισμού θέτει τη Γνώση στην υπηρεσία της βελτίωσης της ανθρώπινης ζωής.

Από τα τέλη του 17ου αι. ενδυναμώνεται μια αντι- ασκητική τάση που κορυφώνεται τον 18ο αι. Ο άνθρωπος δεν αποτελεί μόνο κυρίαρχο της Φύσης αλλά και μέρος της.

Στη συγκεκριμένη υποχώρηση του Ορθολογισμού έναντι του Εμπειρισμού συνέβαλε ο καρτεσιανός δυισμός ύλης – πνεύματος, με την έννοια ότι η πρώτη εμπεριέχει τις αιτίες κίνησής της και ο Θεός αποσύρεται από το προσκήνιο.

Βέβαια, η προηγούμενη θέση βοηθάει τη μελέτη φυσικών φαινομένων, αλλά ενέχει και κινδύνους για τη θεμελίωση της ηθικής και το σεβασμό κανόνων που διέπουν την κοινωνική συμβίωση.

Γι’ αυτόν το λόγο πολλοί διανοητές χρειάστηκε να ενισχύσουν τον κοινωνικό ρόλο της θρησκείας.

ΘΡΗΣΚΕΙΑ & ΗΘΙΚΗ ΣΤΟ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟ

Η ΗΘΙΚΗ ΣΤΟ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟ

ΚΑΡΤΕΣΙΟΣ

ΚΑΡΤΕΣΙΟΣ

Η έννοια του Θεού είναι πιο σημαντική για τη θεμελίωση της ηθικής απ’ ότι για την Επιστήμη. Ο ηθικός νόμος δεν εμφανίζει το βαθμό βεβαιότητας και κανονικότητας του προτύπου του φυσικο-επιστημονικού νόμου και, επιπλέον είναι επιδεκτικός αμφισβητήσεων.

Κατά συνέπεια, η ανάγκη υπεβατολογικής στήριξης είναι μεγαλύτερη, κάτι που ο Θεός μπορεί να προσφέρει, μέσω σύγκλισης στο όνομά Του τού Όντος με το Δέον.

Μόνο η θεϊκή ύπαρξη δεσμεύει κανονιστικά, καθώς συνεπάγεται την ύπαρξη  ανώτερης δικαιοδοτικής αρχής, από την οποία απορρέουν οι κανονιστικές δεσμεύσεις.

Τα μεγαλύτερα ζητήματα της ηθικής φιλοσοφίας προκύπτουν μετά την αυτονόμηση της ηθικής από τη Θεότητα.

Μέχρι τότε η συζήτηση περιορίζονταν στο αν η ηθική εκφράζει τη Θεία βούληση.

Έτσι, από τις χαρακτηριστικές συζητήσεις του Διαφωτισμού αφορούν την αυτονόμηση της ηθικής από το Δόγμα.

Η εμφανέστερη συνέπεια της οντολογικής ανατίμησης του αισθητού κόσμου είναι η θεοποίηση της φύσης.

Ωστόσο, αυτό έχει σαν αποτέλεσμα τη μετάθεση κανονιστικών δεσμεύσεων στη φύση, με συνέπεια τα ερωτήματα που εγείρει η αναζήτηση του τι είναι «φυσικό».

ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΒΟΥΛΗΣΗ & ΝΤΕΤΕΡΜΙΝΙΣΜΟΣ: Η ΔΙΑΜΑΧΗ ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

Κεντρικό ζήτημα παραμένει η αντιπαράθεση μεταξύ Ελεύθερης Βούλησης & Ντετερμινισμού.

Προϋπόθεση του ηθικού καταλογισμού για μια πράξη αναφαίνεται η ελεύθερη βούληση, υπό την έννοια του μη προκαθορισμού από το Θεό. Το ζήτημα έρχεται πάντα σε αντιπαράθεση με κατηγορήματα που αποδίδουμε στο Θεό όπως Παντογνώστης. Καθώς υπάρχει πάντα το ερώτημα αν ο φορέας μιας πράξης θα μπορούσε να πράξει διαφορετικά.

Στην ουσία, επαναλαμβάνεται η συζήτηση του Μεσαίωνα σε πιο ρασιοναλιστική κατεύθυνση, λόγω Ντεκάρτ. Ο Θεός έχει αποτραβηχτεί από το προσκήνιο, καθώς ο Ντεκάρτ δίνει έμφαση στην ανθρώπινη νόηση μεταξύ άλλων ψυχικών εκδηλώσεων όπως η βούληση που κατέχει επικουρικό ρόλο.

Ο λόγος αποτελεί θεϊκό στοιχείο εντός του ανθρώπου που καθορίζει τη βούληση.

Βαθμιαία οι οπαδοί του Ντεκάρτ θα δώσουν το προβάδισμα ξανά στη βούληση, μόνο που σε διαφορά με τον Μεσαίωνα το υποκείμενό της θα είναι ο άνθρωπος αντί του Θεού.

Στον αντίποδα, οι ντετερμινιστές παραμένουν οπαδοί της βουλησιαρχίας ακόμα κι αν δεν έχει θεία προέλευση.

ΘΕΙΑ ΒΟΥΛΗΣΙΑΡΧΙΑ

Η περιβολή μιας ηθικής απόφανσης με το κύρος του νόμου συνδέεται με 2 θέσεις:

1. Σύνδεση του νόμου με την Ορθότητα μιας εξουσιαστικής επιταγής. Όπου η αναγωγή είναι στη Νόηση ή Αγαθοσύνη του Θεού.

2. Σύνδεση νόμου με Θεία βούληση. Όπου η αναγωγή είναι στην Παντοδυναμία του Θεού.

Ανάλογα με τον ενστερνισμό κάθε μιας από τις 2 θέσεις σχηματίζονται και 2 διαφορετικές επιχειρηματολογίες που συνδέονται με 2 μεγάλες παραδόσεις ηθικο –πολιτικής σκέψης.

Στην περίπτωση της βούλησης, ο Θεός είναι ο νομοθέτης και η αντιστοιχία του με τον κυρίαρχο της πολιτικής κοινωνίας πλήρης.

Η περίπτωση αφορά το «νομικό θετικισμό» σε θεολογικό και πολιτειακό επίπεδο. Πίσω από τη συγκεκριμένη άποψη υπάρχει η θεώρηση της υποκειμενικής πρόσληψης του καλού και του κακού, με τον κυρίαρχο να θέτει το τελικό κριτήριο, ελλείψει άλλου παράγοντα.

Αντίθετα, οι θεωρητικοί του φυσικού δικαίου, προσπαθούν να θεμελιώσουν τις αιώνιες αλήθειες που ισχύουν ακόμα και παρά τη βούληση του Θεού.

Ο λόγος δίνει τη δυνατότητα στον άνθρωπο να συλλάβει τις αιώνια ισχύουσες ηθικές διακρίσεις και να προσαρμόσει τη συμπεριφορά του.

Ανάμεσα στους θεωρητικούς του Διαφωτισμού κοινός παρονομαστής για να καταστεί μια απόφανση νόμος αποτελεί η επικύρωση της θείας βούλησης.

Η ΒΑΣΙΚΗ ΔΙΕΝΕΞΗ ΜΕΤΑΞΥ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΒΟΥΛΗΣΗΣ (ΙΝΤΕΡΜΙΝΙΣΜΟΥ) & ΝΤΕΤΕΡΜΙΝΙΣΜΟΥ

Στον Ντεκάρτ η πράξη του καλού συναρτάται από τη γνώση του. Ενώ η βούληση θεωρείται  [καταχρηστικά] ελεύθερη επειδή καθορίζεται από το λόγο αντί για τα πάθη.

Όταν η νόηση συλλάβει μια σαφή ιδέα, η βούληση επιδοκιμάζει κι έτσι ουσιαστικά εξισώνονται.

Ωστόσο, η ελευθερία της βούλησης δε σημαίνει αδιαφορία ως προς τις ορθές κρίσεις της Νόησης. Αντίθετα, η αδιαφορία της βούλησης σημαίνει ελάττωμά της.

Η βούληση μένει αδιάφορη λόγω των συγκεχυμένων ιδεών, από την ύπαρξη των αισθήσεων που συνιστούν πηγή πλάνης.

Η βούληση θεωρείται ευρύτερη του λόγου μόνο και μόνο για να εξηγήσει το σφάλμα και όχι επειδή η ελευθερία της θεωρείται προϋπόθεση, όπως στον Καντ.

Στον ντετερμινιστή Χομπς ανατρέπεται η σχέση λόγου – βούλησης.

Κριτήριο ηθικής αποτελεί η βούληση που δεν είναι ελεύθερη. Ενώ ο λόγος θεωρείται συνώνυμος του

ΙΜΜΑΝΟΥΕΛ ΚΑΝΤ

ΙΜΜΑΝΟΥΕΛ ΚΑΝΤ

συλλογισμού.

Στον Καντ κριτήριο ηθικής αποτελεί η βούληση επειδή είναι ελεύθερη.

Ωστόσο, η βούληση δεν καθορίζεται από το λόγο αλλά κυριεύεται από το κυρίαρχο ορμέφυτο ή πάθος της δεδομένης στιγμής.

Για τον Χομπς, ο άνθρωπος είναι οι επιθυμίες του τις οποίες δεν ελέγχει. Η βούληση καθορίζεται από τα πάθη, τα οποία θεωρούνται εξωτερικά ως προς τον εαυτό συμβάντα.

Για τους ντετρμινιστές, το πρόβλημα της ηθικής τίθεται σε λάθος βάση, καθώς αφορά την ανθρώπινη πράξη και όχι τη βούληση. Προαπαιτούμενο της ηθικής είναι η ελευθερία πριν την πράξη. Στην περίπτωση που οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι, η πράξη τους είναι αιτιακά καθορισμένη από τις επιταγές της βούλησης.

 ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΙΔΕΕΣ

Η Αυτονομία συνδέεται με την ηθική υπόσταση και καταλήγει ως αίτημα πολιτικής συμμετοχής και αυτοκυβέρνησης.

Από την άλλη, οι ντετερμινιστές τείνουν προς την ωφελιμιστική θεώρηση της ηθικής.

Τα πάθη νίκιονται με πάθη και όπου δεν υπάρχει φυσική τάση για κοινωνικά ωφέλιμο επεμβαίνει ο νομοθέτης.

Έτσι, η νομοθεσία δεν αποτελεί θεσμοθέτηση του φυσικού δικαίου αλλά μέσο- εργαλείο για την χειραγώγηση των παθών προς κοινωνικά ωφέλιμη κατεύθυνση.

Ο ωφελιμισμός εκφράζει το ιδεώδες του Διαφωτισμού στην αναμόρφωση του ποινικού συστήματος.

ΤΑ ΗΘΙΚΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ

Η ανατίμηση του βουλητικού στοιχείου προωθείται τόσο από τους Ντετερμινιστές όσο και από τους αντιπάλους, αν και για διαφορετικούς λόγους.

Οι φιλόσοφοι μιλούν πλέον για ηθικά συναισθήματα.

TOMAΣ ΧΟΜΠΣ

TOMAΣ ΧΟΜΠΣ

Ο Χομπς αναδεικνύει την αισθησιοκρατική αντίληψη στο πλαίσιο του ανταγωνισμού μεταξύ εγωιστικών ατόμων.

Αντίθετα, για τον ο Σέιφτσμπουρι η ηθική στηρίζεται στο συναίσθημα αλλά μέσω της ατομικής ηθικής τελείωσης, χάρη στην καλλιέργεια και την ανάπτυξη των ατομικών δεξιοτήτων

Η σκωτική σχολή θεωρεί εμπειρικά εσφαλμένη τη σύνδεση του αγαθού με το ατομικό συμφέρον που επιχειρεί ο Χομπς.

Αν και η ηθική ριζώνει στο συναίσθημα, οι ηθικές κρίσεις δεν απορρέουν από το ατομικό όφελος. Απόδειξη αποτελούν συναισθήματα όπως η ηθική αγανάκτηση ή η λύπη για περιπτώσεις αλλότριες που δεν έχουν να κάνουν με το συμφέρον. Οι συγκεκριμένες ενστικτώδεις αντιδράσεις απαιτούν φυσικό προαπαιτούμενο για τη θεμελίωση της ηθικής, η οποία βαθμιαία ενδυναμώνεται από παράγοντες όπως: επανάληψη, το έθιμο, το κοινωνικό περιβάλλον.

Ο ωφελιμισμός επιχειρεί τη σύνδεση των ιδεών του Χομπς και της σκωτικής σχολής.

Για τον Μπένθαμ το αγαθό ορίζεται νατουραλιστικά, όπως στον Χομπς αλλά η ηθική αφορά τις σχέσεις με τους άλλους και αποβλέπει στο συλλογικό όφελος.

Η αρχή της ωφελιμότητας έχει κανονιστικό χαρακτήρα ως ύψιστο ηθικό κριτήριο.

Η αφαιρετική εικόνα του ιδεατού ή αμερόληπτου παρατηρητή, υπολογίζει τη γενική ωφελιμότητα από το άθροισμα των ατομικών ωφελιμοτήτων.

 ΗΘΙΚΗ & ΥΛΙΣΜΟΣ

Για το υλιστικό ρεύμα τα πάντα απορρέουν από αλληλεπίδραση υλικών αιτιών. Ενώ τα παλιά είδωλα όπως η εκκλησία, γκρεμίζονται χάνοντας το λόγο ύπαρξης τους.

Ο υλισμός αποτελεί τη ριζοσπαστική έκφραση της οντολογικής ανατίμησης της φύσης.

Ο αντιθεολογικός χαρακτήρας του υλισμού συνδέεται με τον κοινωνικό αγώνα κατά των δεινών που προκαλεί η ανίερη συμμαχία της εκκλησίας με τους εκάστοτε ισχυρούς. Ο κλήρος για να εδραιώσει τη θέση του επικαλούνταν άυλες εκδικητικές δυνάμεις που μόνο ο ίδιος μπορούσε να εξευμενίσει.

Ο σκληρός πυρήνας του υλισμού βρίσκεται στην ηθική αντί την φυσική επιστήμη. Έχει κανονιστικό χαρακτήρα και ωθεί τα επιχειρήματα στα άκρα μέσα από την υπέρμετρη απλούστευση.

ΠΗΓΕΣ

1.      Μολυβάς Γ, Φιλοσοφία στην Ευρώπη, τα Β, σ. 33, Εκδ ΕΑΠ, Πάτρα 2000

2.     Γουδέλη Κ, Κείμενα νεώτερης και σύγχρονης φιλοσοφίας, Εκδ ΕΑΠ, Πάτρα 2008

3.    Π. Κιτρομηλίδης, Πολιτικοί Στοχαστές των Νεότερων Χρόνων, Πορεία, Αθήνα, 1999

4.     Πελεγρίνης Θ., Οι πέντε Εποχές της Φιλοσοφίας, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2009

Advertisements
Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: