Skip to content

ΕΥΡΩΠΗ: ΕΠΙΣΤΗΜΗ-ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ/ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΙΝΗΣΗ ΤΗΣ ΓΗΣ

28/06/2013

          ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ

Κατά τους Μέσους Χρόνους δεν αναπτύχθηκε μια ουσιαστική σύνθεση ανάμεσα στην κυρίαρχη αριστοτελική κοσμολογία και τη χριστιανική πίστη….η κοσμολογία μας έδωσε τελικά τη μεσαιωνική εικόνα του κόσμου, ενώ η τεχνική αστρονομία της εποχής έδωσε μόνο μερικές συνοριακές συνθήκες των προβλημάτων.

Η αστρονομία, μια από τις επτά ελευθέριες τέχνες, κατείχε πάντα σημαντική θέση στο εκπαιδευτικό σύστημα, είτε στα μοναστικά σχολεία είτε στα πανεπιστήμια. Οι πρακτικές εφαρμογές (προσανατολισμός εκκλησιών, Μέκκα, ναυσιπλοΐαημερολόγιο) έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξή της.

ΜΕΚΚΑ

ΜΕΚΚΑ

ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ. Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Η μεσαιωνική κοσμολογία ασχολείται με ερωτήματα του τύπου: Έχει αρχή & τέλος το σύμπαν; Δημιουργήθηκε εκ του μηδενός; Είναι τέλειο; Υπάρχει τίποτα πέρα απ’ αυτό; Βρίσκεται σε συγκεκριμένη θέση; Υπάρχουν άλλοι κόσμοι; Πόσες είναι οι ουράνιες σφαίρες που φέρουν πλανήτες; Ποιος κινεί αυτές τις σφαίρες; Υπάρχει κόπωση σ’ αυτές τις κινήσεις; Σχηματίζουν οι σφαίρες ένα συνεχές ή είναι διακριτές; Είναι οι σφαίρες ρευστές ή σκληρές; …..Ποια είναι η σχέση της Γης με το σύμπαν; Ποιο το σχήμα της και η θέση της; Επιστημονικά ερωτήματα: Πως σχετίζεται η κοσμολογία του Αριστοτέλη με την αστρονομία του Πτολεμαίου

Κατά τη χριστιανική παράδοση, κυρίαρχη είναι η αντίληψη αρχής του σύμπαντος, ενώ κατά την αρχαία ελληνική η ύλη δεν έχει αρχή.

Για τον Αριστοτέλη, τα σώματα κινούνται σύμφωνα με τη φύση τους και οι κινήσεις είναι πεπερασμένες. Συνεπώς, ένας κόσμος με διαφορετικού τύπου σώματα θα ήταν κόσμος μόνο κατ’ όνομα αφού η κινηματική συμπεριφορά των σωμάτων θα έρχονταν σε πλήρη αντίθεση με τις αντιλήψεις του για την κίνηση. (178)

Το ζήτημα της αιωνιότητας του κόσμου αποτέλεσε κεντρικό θέμα τον 13ο αι. στο Παρίσι. …Οι λόγιοι του 13ου & 14ου αι. προσπάθησαν να συμβιβάσουν δημιουργία & αιωνιότητα του κόσμου. Οι απόψεις που υποστηρίχτηκαν είναι οι εξής:

  1. Ο κόσμος δημιουργήθηκε αλλά η ύλη είναι αιώνια (καταδικάστηκε).

  2. Ο χρόνος αρχίζει όταν ο Θεός δημιούργησε την πρώτη κίνηση, συνεπώς η αιωνιότητα ταυτίζεται με την πλήρη διάρκεια του χρόνου.

  3. Δεν μπορεί να αποδειχτεί η πρόταση περί αρχής του κόσμου. Ο Ακινάτης που την υιοθέτησε, υποστήριξε πως η θεϊκή παντοδυναμία, μπορεί να παράγει γεγονότα ταυτόχρονα, συνεπώς να δημιουργήσει κόσμο χωρίς χρονική αρχή, έναν αιώνια υπάρχοντα κόσμο. 

Nicole Oresme

Nicole Oresme

 Τον 14ο αι. Μπουριντάν & Όρεμ θεωρούν ότι ο κόσμος δημιουργείται βάσει της πίστης, αλλά η λογική ανάλυση του υπερσελήνιου κόσμου οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο κόσμος δεν μπορεί να έχει δημιουργηθεί ή να καταστραφεί, με φυσικά μέσα, με τρόπο κατανοητό. Αλλά επειδή έχει δημιουργηθεί από τη θέληση του Θεού δεν μπορεί να είναι αιώνιος.

Η ΤΕΛΕΙΟΤΗΤΑ & Η ΠΟΛΛΑΠΛΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ. ΤΟ ΕΞΩΚΟΣΜΙΚΟ ΚΕΝΟ.

Ο κόσμος του Μεσαίωνα αποτελεί θεϊκό δημιούργημα, οπότε μπαίνει το ερώτημα αν είναι τέλειος. Η έννοια του κόσμου-σύμπαντος έχει 4 περιεχόμενα:

1. Το ευρύτερο περιέχει το σύνολο των υλικών & πνευματικών πραγμάτων, περιλαμβάνοντας τον Θεό και τις διάνοιες.

2. Υπάρχουν όλα τα προηγούμενα εκτός του Θεού.

3. Περιλαμβάνει υποσελήνιο κόσμο & ουράνια σώματα.

4. Μόνο ο υποσελήνιος κόσμος

Για τον Αριστοτέλη η τελειότητα είναι 2 ειδών: Απόλυτη & Σχετική

Οι περισσότεροι μεσαιωνικοί λόγιοι δεν θεωρούσαν ότι ο κόσμος είναι τέλειος.

Μπουριντάν: Το ευρύτερο περιέχει το σύνολο των υλικών & πνευματικών πραγμάτων, περιλαμβάνοντας τον Θεό και τις διάνοιες

Jean Buridan

Jean Buridan

(θέση 1) δεν αποτελεί όλον. Αποτελεί ετερογενή συνάθροιση, η οποία περιλαμβάνει το Θεό ως απόλυτα τέλειο, συνεπώς η συνάθροιση δεν μπορεί να έχει τον ίδιο βαθμό τελειότητας. Επίσης, αν ο κόσμος περιλαμβάνει υποσελήνιο κόσμο & ουράνια σώματα (θέση 3), αποτελεί ετερογενές σύνολο που δεν είναι τέλειο, γιατί τέλειος είναι μόνο ο Θεός

Οι μεσαιωνικοί δέχονταν κατά βάση μια σχετική τελειότητα του κόσμου (παρατηρούσαν ατέλειες στη φύση)….ρωτούσαν αν ο Θεός είναι σε θέση να τον βελτιώσει:

Πέτρος ο Λομβαρδός: Ο Θεός ως παντοδύναμος έκανε τα πράγματα τα κάλλιστα δυνατά, αλλά παράλληλα έχουν δυνατότητα βελτίωσης. Συνεπώς, ο Θεός μπορεί να τα βελτιώσει. Αυτή η τυπικά σχολαστική τοποθέτηση αποτέλεσε βάση των μεσαιωνικών αντιλήψεων περί τελειότητας.

Η τελειότητα του κόσμου στον χριστιανισμό ταυτίζεται με την αγαθότητα και κρίνεται και με βάση τη σχέση της με το Θεό: Ο κόσμος δεν μπορεί να βελτιωθεί με αύξηση τελειότητας του Θεού, γιατί Αυτός είναι ήδη τέλειος. Η τελειότητα αυξάνει με αύξηση του αριθμού των ειδών & ποιοτική βελτίωση, αλλά ποτέ δεν γίνεται κάτι απόλυτα τέλειο.

Μπουριντάν: Ο Θεός δεν κατασκευάζει άπειρο εν ενεργεία, συνεπώς απόλυτα τέλειο, γιατί αυτό θα περιόριζε τη δύναμή Του, αφού έπειτα δε θα μπορούσε να κατασκευάζει κάτι τελειότερο. Κατά τους σχολαστικούς, ο Θεός έφτιαξε τον κόσμο όσο τέλειο θεωρούσε ότι χρειάζετα

Τα προβλήματα τελειότητας του κόσμου οδηγούν ευθέως στο πρόβλημα πλήθους των κόσμων.:

Ο Αριστοτέλης αρνείται την πολλαπλότητα των κόσμων. (Αντίθεση με τη θεϊκή παντοδυναμία τον 13ο αι.).. Το κενό είναι αδύνατο για τον Αριστοτέλη και συνεπώς η πολλαπλότητα κόσμων

Για τους σχολιαστές: η θεϊκή παντοδυναμία μπορούσε να κατασκευάσει πολλούς κόσμους, αλλά η φύση ως αιτιακό δημιούργημα δεν είναι σε θέση να δεχτεί επιπλέον κόσμους.

Ο Όρεμ υπονομεύει την αριστοτελική φυσική διδασκαλία.. Ο Θεός μπορεί εκ του μηδενός να κατασκευάσει ένα νέο κόσμο.

Μπουριντάν: Αν ο Θεός ήθελε μπορούσε να κατασκευάσει κενό, αλλά δεν πρέπει να το υποθέσουμε, γιατί οφείλουμε να μην υποθέτουμε πράγματα που δεν είναι αντιληπτά από τις αισθήσεις, την εμπειρία, το φυσικό κόσμο & τη Βίβλο. Πάντως δέχεται την υπερφυσική δυνατότητα ύπαρξης εξωκοσμικού κενού

Η ΑΦΘΑΡΣΙΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ & Η ΑΜΕΤΑΒΛΗΤΗ ΟΥΡΑΝΙΑ ΥΛΗ

Οι Έλληνες κληροδότησαν στους Μέσους Χρόνους 2 αντιτιθέμενες απόψεις για την οντολογική φύση του σύμπαντος:        

ΠΛΑΤΩΝΑΣ κ' ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ.

ΠΛΑΤΩΝΑΣ κ’ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ.

  1. Πλάτωνας στον Τιμαίο: η σωματικότητα του σύμπαντος πρέπει να αποδοθεί στην παρουσία του γήινου στοιχείου, η φωτιά κυριαρχεί στη σύστασή τους, ενώ τα’ άλλα 2 στοιχεία αναγκαστικά υπάρχουν, λόγω πλατωνικής αντίληψης που απαιτεί 2 οντολογικές μεσότητες, με τη μορφή γεωμετρικής αναλογίας.

  2. Αριστοτέλης: Διάκριση ευθύγραμμης κίνησης με τα 4 υποσελήνεια στοιχεία & κυκλικής κίνησης ουράνιων σωμάτων και ύπαρξης του 5ου στοιχείου του Αιθέρα

Κυριάρχησε η αριστοτέλεια άποψη κατά τους Μέσους Χρόνους , την οποία οι σχολαστικοί υπεράσπισαν τόσο θεωρητικά όσο και μέσω παρατηρήσεων. Η συσχέτιση των ουρανών με πνεύματα και η ασύγκριτη ανωτερότητά τους από τον υποσελήνιο κόσμο ήταν από τα θεμέλια της χριστιανικής μεσαιωνικής κοσμοαντίληψης.

Η θεωρητική ερμηνεία του αμετάβλητου των ουρανών περιλάμβανε το βασικό μηχανισμό γένεσης και φθοράς του Αριστοτέλη, σύμφωνα με το οποίο η μεταβολή σε υλικά σώματα προϋποθέτει την ύπαρξη σ’ αυτά μορφών ή ποιοτήτων οι οποίες είναι δυνάμει αντικαταστάσιμες από τις αντίθετές τους. Ο συγκεκριμένος μηχανισμός δεν ισχύει για τον αιθέρα , καθώς στον ουρανό δεν υπάρχουν αντίθετα στοιχεία.

Μπουριντάν: οι ουρανοί έχουν δυνητικά τις ποιότητες του θερμού και του ψυχρού, του υγρού και ξηρού, όχι όμως στην πραγματικότητα. Έτσι έχουμε αλλαγές στον υποσελήνιο χώρο κι όχι στον υπερσελήνιο. Ανάλογα στους ουρανούς δεν έχουμε την αριστοτέλεια απόλυτη ελαφρότητα και απόλυτη βαρύτητα, δεδομένου ότι αυτές εργαλειακά συσχετίζονται με τις τέσσερις θεμελιακές αριστοτελικές ποιότητες.

Όκκαμ: στο πλαίσιο του 14ου αι. σχολιάζει ότι οι ουρανοί είναι άφθαρτοι από οποιόνδηποτε παράγοντα, αλλά ο Θεός, ο οποίος δημιούργησε υπερφυσικά τον κόσμο, μπορεί επίσης υπερφυσικά να τον καταστρέψει.

Η εμφανής διαφορά ανάμεσα στα ορατά ουράνια σώματα και στα διαφανή μέρη των τροχιών τους δεν συμβιβάζονταν με τον ομοιογενή και ομοιόμορφο αιθέρα κι έπρεπε να έρθει ο 17ος αι. για να επιλυθεί το θέμα…Οι εμπειρικές παρατηρήσεις έπαιζαν επίσης σημαντικό ρόλο. Έτσι ο Μπουριντάν συμφωνεί με τον Αριστοτέλη ότι δεν παρατηρήθηκαν ποτέ αλλαγές στους ουρανούς….Η αφθαρσία των ουρανών αποτελούσε ισχυρό μεσαιωνικό δόγμα, που υπονομεύτηκε μόνο όταν ο Κοπέρνικος έβαλε τη φθαρτή Γη πάνω στους ουρανούς το 1543.

Διάφορες απόψεις της χρήσης του όρου «ύλη», υπήρχαν στο ερώτημα, από τι απαρτίζεται το αμετάβλητο σύμπαν;.

Μπουριντάν: Χαρακτηριστικό της ύλης είναι η μεταβλητότητά της, η οποία δεν παρατηρείται στους ουρανούς, συνεπώς είναι «απόλυτα μάταιο και χωρίς πειστικό λόγο να βάλουμε την ύλη στους ουρανούς» Ταυτόχρονα τα φαινόμενα σώζονται με την υπόθεση μιας απλής ουράνιας ουσίας η οποία, επειδή ακριβώς λειτουργεί ως φορέας εκτεταμένων μεγεθών, θα πρέπει να έχει ακριβώς την ιδιότητα της έκτασης.

Όκκαμ: Η μεταβλητότητα της ύλης είναι σχετική και εξαρτώμενη από την παντοδυναμία του Θεού.

ΟΙ ΟΥΡΑΝΙΕΣ ΤΡΟΧΙΕΣ, Η ΦΥΣΗ ΤΟΥΣ ΚΑΙ Η ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ΤΩΝ ΠΛΑΝΗΤΩΝ

Πτολεμαίος σε Μεσαιωνικό φανταστικό πορτραίτο. .

Πτολεμαίος σε Μεσαιωνικό φανταστικό πορτραίτο. .

  ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ:

1. Ποιο κοσμολογικό σύστημα είναι σωστό, του Πτολεμαίου ή του Αριστοτέλη;

2. Οι τροχιές είναι ρευστές ή σκληρές;

3. Ποιος κινεί τους ουρανούς;

Ποιος κινεί τους ουρανούς;

Ο Αριστοτέλης εμφανίζει 2 αντιτιθέμενες απόψεις: Στην 1η υπάρχει η φυσική αέναη κυκλική κίνηση του αιθέρα που δεν «κουράζεται», καθώς δεν χρειάζεται καμιά βίαιη δύναμη που να τον κατέχει και να τον εμποδίζει να συμπεριφέρεται διαφορετικά από τη φύση του. Στη 2η αιτία των κινήσεων είναι το πρώτο ακίνητο κινούν, το οποίο παράγει κίνηση μέσω της αγάπης που του δείχνουν όλα τα άλλα κινητά σώματα.

Σχετικά με την κίνηση των πλανητών, διακρίνει 2 ειδών άυλες οντότητες που μπορούν να κινήσουν τις τροχιές τους: την ψυχή και τη διάνοια. Στο Μεσαίωνα η 2η ταυτίστηκε με τους αγγέλους. Οι 2 οντότητες αποτελούν τα εσωτερικά και εξωτερικά κινούντα του Αριστοτέλη.

Στον Μεσαίωνα οι άγγελοι μπορούσαν να κινήσουν μόνο συγκεκριμένο πλανήτη κι όχι ολόκληρο τον ουρανό, για να μη θιχτεί η θεϊκή παντοδυναμία. Παρέμενε ασαφές αν οι ίδιοι κινούνταν μαζί με τις τροχιές τους, ενώ κατείχαν μια υπερφυσική «κινητήρια δύναμη» (vitrus motiva). Η δράση των διανοιών συμφωνεί γενικά με την αριστοτελική «άκοπη κίνηση» και είναι δράση νοητικού κι όχι μηχανικού τύπου.

Οι ψυχές των τροχιών διαφέρουν από τις διάνοιες – αγγέλους, καθώς είναι ενσωματωμένες με τις τροχιές , ενώ οι διάνοιες είναι διακριτές. Οι ψυχές δρούσαν στις τροχιές ως μορφές, ενώ το υλικό της τροχιάς δρούσε ως σώμα.

Ήταν ζωντανές οι τροχιές;

Robert Kilwardby

Robert Kilwardby

(αρχές 13ου ): Φυσική ικανότητα αυτοκίνησης των τροχιών, που έχει δοθεί από το Θεό στους πλανήτες, ως έμφυτη αρχική τάση για κίνηση με συγκεκριμένο περιστροφικό τρόπο. Άρα ο Θεός δεν ήταν άμεσα υπεύθυνος για την κίνηση.

Μπουριντάν (14ος ): Θεωρία της ενώθησης (impetus) των ουράνιων κινήσεων. Ο Θεός εκτύπωσε ενωθήσεις στα ουράνια σώματα, οι οποίες τα κινούν χωρίς τη περαιτέρω θεϊκή παρέμβαση. Οι ενωθήσεις δεν μειώνονταν ή φθείρονταν, γιατί δεν υπήρχε η τάση των ουράνιων σωμάτων για άλλη κίνηση. Ούτε αντίσταση υπήρχε ικανή να φθείρει ή να καταπιέσει τις ενωθήσεις.

Σε αντιδιαστολή με την ουράνια, η γήινη ενώθηση είναι φθαρτή. Από τις υπάρχουσες αντιστάσεις. Έτσι ο Μπουριντάν διατηρεί τη βασική διχοτομία των 2 κόσμων του Αριστοτέλη.

13ο -14ο αι. δημοφιλέστερες οι θεωρίες «εσωτερικών κινητήρων»,ενώ αργότερα ενισχύθηκαν οι «εξωτερικοί κινητήρες», με τη μορφή των διανοιών ή των αγγέλων.

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΙΝΗΣΗ ΤΗΣ ΓΗΣ

Επιστρέφοντας στις αντιλήψεις του Αριστοτέλη, ίσως φαντάζει παράδοξο πως παρά τη σημασία την οποία κατείχε η κίνηση στο σύστημά του, θεωρούσε πως η ίδια η Γη παραμένει ήρεμη στο κέντρο του σύμπαντος. Ωστόσο, η φιλοσοφία του Αριστοτέλη συνδυάζει μεταβολή και σταθερότητα και σε κάθε είδος μεταβολής υπάρχει πάντα ένας αμετάβλητος πυρήνας, είτε ως ύλη στα αισθητά αντικείμενα, είτε ως Πέμπτη ουσία στην υπερσελήνεια περιοχή. Πέρα από την προηγούμενη παρατήρηση όμως, γεννάται το ερώτημα αν ο Αριστοτέλης αντιμετωπίζει την αντικειμενική πραγματικότητα ως προϊόν αέναης μεταβολής και κίνησης ή παρά την προαναφερθείσα σημασία της τελευταίας, προσεγγίζει την πραγματικότητα υπό το πρίσμα μιας στατικής οπτικής. Γεγονός είναι πάντως πως οι απόψεις του αν και κυριάρχησαν αποτέλεσαν και πεδίο περαιτέρω διερεύνησης. Για παράδειγμα ο Oresme συλλαμβάνει τη σχετικότητα της έννοιας του κέντρου, ενώ ο Θωμάς ο Ακινάτης εστιάζει στη σχετικότητα ακόμα κι αυτής της ίδιας της κίνησης. Κατά τον Lindberg τις πιο ολοκληρωμένες τοποθετήσεις, δίχως βέβαια να αμφισβητηθεί το γεωκεντρικό σύμπαν, σχετικά με το ζήτημα της κίνησης της Γης έγιναν από τους Buridan και Oresme. Ο πρώτος, διατύπωσε το παράδειγμα της κάθετης ρίψης ενός βέλους και της πτώσης στο ίδιο σημείο για να υποστηρίξει την ακινησία, ενώ στο αντεπιχείρημα πως το βέλος επιστρέφει στο αρχικό σημείο διότι η Γη περιστρέφεται μαζί με τον αέρα, χρησιμοποίησε τη θεωρία του φερόμενου στο βέλος impetus για να το αντικρούσει, θεωρώντας πως το τελευταίο είναι ικανό να ξεπεράσει την ενδεχόμενη επίδραση του μεταφερόμενου αέρα. Ο δεύτερος, χρησιμοποιεί λογικά επιχειρήματα υπέρ της κίνησης, τα οποία τελικά αντικρούει με κάποιο βιβλικό χωρίο που υποδηλώνει την ακινησία της Γης και δεν επιδέχεται αμφισβήτησης. Με τον τρόπο αυτό επιχειρεί να καταδείξει την υπεροχή της πίστης σε ζητήματα που δεν συμβαδίζουν με τη λογική.

ΠΗΓΕΣ

  1. 1.      Ασημακόπουλος Μ.- Τσιαντούλας Α., Οι Επιστήμες της φύσης και του ανθρώπου στην Ευρώπη τ.Α, Εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2001.
  2. 2.      Crombie A.C., Από τον Αυγουστίνο στον Γαλιλαίο, τ. Α, Εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, μτφρ. Θ Τσίρη- Ι. Αρζόγλου, Αθήνα 1994.
  3. 3.      Lindberg D., Οι απαρχές της Δυτικής Επιστήμης, Εκδ. Ε.Μ.Π, μτφρ. Η. Μαρκολέφας, Αθήνα2 1997.
Advertisements
Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: