Skip to content

Το Ελληνικό Έθνος – Νίκος Σβορώνος

05/06/2013

   Το Ελληνικό Έθνος – Νίκος Σβορώνος Το Ελληνικό Έθνος – Νίκος Σβορώνος (εκδ. Πόλις)

Α. Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΕΝΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΛΑΟΥ

  • Η ανάπτυξη και η γενίκευση της ιδεολογίας αυτής [του έθνους] βαδίζει παράλληλα και σε συσχετισμό με την ανάπτυξη της αστικής τάξης των διαφόρων λαών και τους αγώνες της για κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας, μολονότι η ιδεολογία αυτή υπερβαίνει τους ταξικούς σχηματισμούς.
  • Ο Ελληνισμός από την πρώτη του ιστορική εμφάνιση και σε όλη την ιστορία αποτέλεσε πάντα αυτοτελή κοινότητα που ξεχώριζε με σαφήνεια τον εαυτό του από τα σύνολα που τον περιέβαλλαν. (κοινή καταγωγή)
  • Ελληνιστική περίοδος: … με την παραδοχή της αττικής διαλέκτου ….οι μακεδόνες καταφέρνουν να γίνουν δεκτοί στην πανελλήνια κοινότητα. 
  • Η κατάκτηση της ανατολής και η δημιουργία στη θέση της περσικής αυτοκρατορίας, των ελληνιστικών κρατών μεταβάλλει τους παλιούς χαλαρούς θρησκευτικούς δεσμούς ανάμεσα στον αποικιακό ελληνισμό της ανατολής και τους Έλληνες της Ελλάδας σε δεσμούς υλικότερους, περισσότερο χειροπιαστούς. 
  • Βάση αντικειμενικά αληθινή, στοιχείο συνεκτικό ενός λαού άμεσα αισθητό, τουλάχιστον στο πιο εξωτερικό στοιχείο, τη γλώσσα, όχι μόνο σε μια πνευματική αριστοκρατία, αλλά και στα ευρύτερα λαϊκά στρώματα.
  • Ρωμαϊκή περίοδος: Η κατάκτηση ολόκληρου του ελληνιστικού κόσμου από τους Ρωμαίους και η ένταξη του στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία επιταχύνει την πορεία προς την ενότητα που γίνεται στην περίοδο αυτή ακόμα πιο βαθιά.
  • Ο Ελληνισμός βρίσκει την οικονομική του ενότητα μέσα στην απέραντη ρωμαϊκή αγορά, που είχε κέντρο τη Μεσόγειο. Αποτέλεσμα της νέας αυτής κατάστασης ήταν η γενική επιβολή της Ελληνικής κοινής στην Ανατολή και Νότια Βαλκανική.
  • Βυζάντιο: Ανάμεσα στους λαούς που απάρτισαν τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ο Ελληνισμός αποτελεί το δυναμικότερο, αν όχι το πολυπληθέστερο, στοιχείο της ήδη από την πρώτη της εμφάνιση
  • Ως τον 6ο αιώνα, η επίσημη γλώσσα, στην πράξη η ελληνική έχει επιβληθεί παντού.
  • Η εθνολογική αυτή κατάσταση ταράσσεται σοβαρά από το δεύτερο μισό του 6ου αιώνα και κυρίως τον 7ο αιώνα από τις αβαρο-σλαβικές επιδρομές στα Βαλκάνια και τις αραβικές επιδρομές στην Ασία.. Η απόσπαση των νοτιότερων επαρχιών της αυτοκρατορίας (Συρίας, Αιγύπτου) από το δεύτερο μισό του 7ου αιώνα, ύστερα της Κυρηναϊκής και ολόκληρης της βόρειας Αφρικής από τους Άραβες, συντελεί στη μεγαλύτερη εθνολογική και ιδεολογική συνοχή της Αυτοκρατορίας.
  • Από τον 7ο αιώνα και πέρα η βόρεια Βαλκανική απoχωρίζεται από τον Ελληνισμό….
  • Σύμφωνα με τον Fallmerayer (1830): το γένος των Ελλήνων, που είχε δημιουργήσει τον θαυμαστό πολιτισμό της αρχαιότητας, είχε εξαφανιστεί
  • …μπορούμε να πούμε ότι ο ελληνισμός που έμεινε επί τόπου ήταν αρκετός σε όγκο και σε συνοχή, ώστε να μπορέσει, βοηθούμενος από τη συνειδητή της κεντρικής εξουσίας, να ξαναρχίσει σύντομα την ανάκτηση χαμένων εδαφών και να αφομοιώσει με το καιρό τα ξένα αυτά στοιχεία.
  • Τούρκικη κατάκτηση: Οι αθρόοι εξισλαμισμοί των πρώτων αιώνων της κατάκτησης συνετέλεσαν βέβαια στον εκτουρκισμό ενός μέρους της Μικράς Ασίας, που χάνεται για τον ελληνισμό, και εξασθένισαν το ελληνικό στοιχείο στη Βαλκανική. Ωστόσο, η αγεφύρωτη διαφορά της θρησκείας των δύο λαών προφύλαξε γενικά ό,τι απέμεινε από τον Ελληνισμό από την ανάμιξή του με το τούρκικο στοιχείο.
  • Οποιαδήποτε κι αν είναι η ανθρωπολογική σύνθεση των πληθυσμών των ελληνικών χωρών στα διάφορα στάδια της ιστορίας……..το βασικό και αναμφισβήτητο γεγονός για τον ιστορικό που ασχολείται με την εξέλιξη κοινωνικών και ιστορικών σχηματισμών, ανθρωπολογικά ανάμεικτων, είναι τούτο: με την ελληνική γλώσσα των ελληνικών φύλων ως κοινό όργανο τα διάφορα στοιχεία του πληθυσμού των ελληνικών χωρών σχημάτισαν τον κοινό πολιτισμό που ονομάζεται ελληνικός και συγκροτήθηκαν έτσι σε ένα ενιαίο λαό, σε μιαν εθνότητα, που έδωσε στον εαυτό του το όνομα των Ελλήνων.

Β. Η ΠΟΡΕΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗΣ

  • Έτσι ο Ελληνισμός, σε αντίθεση με άλλους παλαιούς συγκροτημένους λαούς της Ανατολής (Πέρσες, Σύρους κτλ.), όχι μόνο εγκατέλειψε σιγά-σιγά κάθε αντίδραση εναντίον της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, αλλά θεώρησε τον εαυτό του αναπόσπαστο και οργανικό της μέλος
  • … οι εκχριστιανισμένοι ελληνικοί και εξελληνισμένοι πληθυσμοί άρχισαν να ξεχωρίζουν τον εαυτό τους και να απομακρύνονται από την ελληνική παράδοση…..με τον προοδευτικό εκχριστιανισμό …. εμφανίζεται συγχρόνως και ο πρώτος, αληθινά δραματικός, διχασμός στη συνείδηση των Ελλήνων.(Αντίθεση ελεύθερης ελληνικής σκέψη και λόγου με την υποταγμένη στην αποκάλυψη χριστιανική σκέψη)
  •  Οι εκχριστιανισμένοι ελληνικοί πληθυσμοί εγκαταλείπουν βέβαια το εθνικό τους όνομα Έλλην, που αρχίζει να παίρνει μια θρησκευτική σημασία (ειδωλολάτρης), κρατούν όμως ακόμα το πολιτιστικό του περιεχόμενο, που αναφέρεται στην ελληνική παιδεία και τον ελληνικό πολιτισμό.
  • Ο διχασμός αυτός, που εξασθενίζει στη συνείδηση του Ελληνισμού το αίσθημα της ιστορικής του συνέχειας και τον οδηγεί σε ένα είδος ιστορικής αλλοτρίωσης, ενισχύεται από τον πολιτιστικό διχασμό που αναπτύσσεται κατά εκείνη την περίοδο.
  • Ήδη λοιπόν από την ελληνιστική εποχή αρχίζουν να δημιουργούνται δύο πνευματικά ρεύματα, ένα επίσημο, έκφραση μιας πνευματικής αριστοκρατίας που βγαίνει από την άρχουσα τάξη, και ένα λαϊκό ρεύμα με αυτόνομη αλλά λανθάνουσα εξέλιξη.
  • Η ιδέα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και ο Χριστιανισμός που συνδέουν τώρα τον Ελληνισμό με τους άλλους λαούς που συγκροτούν τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, προκαλούν ένα σοβαρό ρήγμα στη συνείδηση της ιστορικής του συνέχειας
  • Ελληνισμός και Βυζαντινή Αυτοκρατορία κατά κάποιον τρόπο ταυτίζονται στη συνείδηση των Ελλήνων.
  • Η πρόσκαιρη ανασύσταση της Αυτοκρατορίας με την ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης (1261) δεν διέκοψε την πορεία προς την όλο και μεγαλύτερη ενάργεια της ελληνικής εθνικής συνείδησης.
  • Στην αριστοκρατία αυτή της γης αντιτίθεται μια μέση τάξη εμπόρων και βιοτεχνών, που αποκτά την εποχή αυτή ιδιαίτερη σημασία.

Γ. ΟΘΟΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ

  • Αν ο Ελληνισμός στις παραμονές της πτώσης είχε απαλλαγεί από την ιδέα της ρωμαϊκότητας, διατηρούσε πάντα ζωντανή την ιδέα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
  • Η θέση της εκκλησίας παρέχει κάποια πραγματική βάση σ’ αυτό το νοσταλγικό όνειρο (Εθνικής ανάστασης μιας εξελληνισμένης Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Μετά την άλωση).
  • Οι αξιόλογες προσπάθειες της Ορθόδοξης Εκκλησίας για την εκπαίδευση, η οποία στα πρώτα χρόνια της τουρκοκρατίας βρίσκεται αποκλειστικά στα χέρια της.
  • Άλλωστε στους πρώτους αιώνες της τουρκοκρατίας η Εκκλησία όχι μόνο δεν αντιτίθεται στα εθνικο-απελευθερωτικά κινήματα που υποκινούνται από τις δυτικές χριστιανικές δυνάμεις, αλλά συχνά συμμετέχει ενεργά και πολλές φορές τα κατευθύνει.
  • Η εθνική ιδέα βρίσκεται περισσότερο από ποτέ συνδεδεμένη με την ελληνική Ορθοδοξία και, διαμέσου της εκκλησίας, με το όνειρο της εξελληνισμένης χριστιανικής Αυτοκρατορίας.
  • Η στροφή προς την κλασσική αρχαιότητα και το θεωρητικό πνεύμα θεωρούνται επικίνδυνα…. για την ενότητα της Ορθοδοξίας και καταδικάζονται.
  • Το μεγαλύτερο μέρος της πνευματικής παραγωγής των πρώτων χρόνων της Τουρκοκρατίας είναι τα απολογητικά και πολεμικά έργα εναντίον του Ισλάμ και κυρίως εναντίον του Καθολικισμού. Με αυτό το πνεύμα η Εκκλησία απομακρύνει τον Ελληνισμό από τη δυτική Ευρωπαϊκή σκέψη και αναστέλλει τη φυσιολογική του πνευματική εξέλιξη.
  • Η ομάδα των Φαναριωτών εμφανίζεται το 18ο αιώνα ως μια κληρονομική υπαλληλική αριστοκρατική κάστα, που παίρνει ουσιαστικά στα χέρια της τη διεύθυνση των υποθέσεων του Πατριαρχείου και γίνεται η πρωταρχική πολιτική δύναμη του υπόδουλου Ελληνισμού.
  • Ανώτατος κλήρος, Φαναριώτες Πρόκριτοι…. καθορίζουν τον αντιφατικό ρόλο στην εξέλιξη του περιεχομένου της εθνικής συνείδησης………αποκτούν συνείδηση ότι αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα μιας καθεστηκυίας τάξης, με την οποία αισθάνονται αλληλέγγυες, εφόσον δεν απειλεί πλέον σοβαρά ούτε την Ορθοδοξία ούτε την ύπαρξη του Ελληνισμού. Η εθνική τους συνείδηση υποτάσσεται στην ταξική τους συνείδηση μιας προνομιούχας κοινωνικής τάξης, της οποίας η εθνική ιδεολογία περιορίζεται στο κήρυγμα ενός συμβιβασμού που εξασφαλίζει την ειρηνική συνύπαρξη κατακτητών και κατακτημένων….. αποβαίνουν αρνητικά στοιχεία για την ανάπτυξη και το ξεκαθάρισμα του περιεχομένου της εθνικής συνείδησης.
  • Η σύνδεση με την αρχαία Ελλάδα και η ιδέα συνέχισης του Ελληνισμού, που είχε εν τω μεταξύ εγκαταλειφθεί από την Εκκλησία, καλλιεργείται από τους λόγιους μετανάστες στη Δύση.
  • Με την επαφή των Ελλήνων με τις προοδευτικές δυνάμεις της Δύσης συνδέονται οι πρώτες αναγεννητικές προσπάθειες του Ελληνισμού.
  • Από το ίδιο αυτό περιβάλλον που συνδέεται με τη δυτικοευρωπαϊκή σκέψη, προέρχεται επίσης η στροφή προς τη ζωντανή λαϊκή παράδοση και η κίνηση για τη χρησιμοποίηση της ομιλούμενης λαϊκής γλώσσας.
  • Στην ανοδική της πορεία η αστική τάξη έρχεται αντιμέτωπη με την τούρκικη κατάκτηση. Όσο αναπτύσσεται θα έρθει επίσης σε αντίθεση με τις ως τώρα ηγετικές ομάδες του Ελληνισμού, την Εκκλησία, τους Φαναριώτες και τους Προκρίτους.
  • Η αστική τάξη εμφανίζεται από τα μέσα του 18ου αιώνα ως ο κύριος παράγοντας της εθνικής αφύπνισης και ο φορέας της νέας αυτής ιδεολογίας.
  • Η σύνδεση με την αρχαία Ελλάδα γίνεται κοινή συνείδηση….. Με μεγαλύτερο πραγματισμό αντιμετωπίζεται την εποχή αυτή το δεύτερο βασικό στοιχείο του έθνους, η λαϊκή του παράδοση……..το τρίτο βασικό στοιχείο του Νέου Ελληνισμού, η συνείδηση ότι αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της οικογένειας των λαών της Ευρώπης.
  • Η Εκκλησία βρίσκεται αντιμέτωπη ευθύς εξ αρχής με τα νέα αυτά ρεύματα, που τα θεωρεί επικίνδυνα για τη χριστιανική πίστη.
  • Η κίνηση του Ρήγα (1757 περίπου – 1798) συνδέεται με τη Γαλλική Επανάσταση και καλεί σε εξέγερση όχι μόνο τους Έλληνες αλλά και τους άλλους βαλκανικούς λαούς, ακόμα και τον καταπιεζόμενο από τους Τιμαριώτες τούρκικο λαό
  • Η εχθρότητα της διευθύνουσας τάξης απέναντι σε κάθε απελευθερωτική κίνηση εντείνεται.
  • Ο δημοκρατικός και φιλελεύθερος χαρακτήρας της απελευθερωτικής κίνησης τείνει να την ανεξαρτοποιήσει από την ιδέα της Βυζαντινής Αυτoκρατορίας.
  • Επτά αιώνες, από το τέλος του 11ου αιώνα ως το τέλος του 18ου, χρειάστηκαν για να μπορέσει ένας παλαιός λαός όπως ο ελληνικός να συγκροτηθεί σε ένα νέο έθνος και να ξεκαθαρίσει τα κύρια στοιχεία της εθνικής του συνείδησης.
  • ….όπου οι διάφορες ομάδες φθάνουν ως τον εμφύλιο πόλεμο, για να δώσουν η καθεμία στην Επανάσταση την κοινωνική και πολιτική κατεύθυνση που υπαγόρευε το ταξικό της συμφέρον.

Πως γεννήθηκε και πως διαμορφώθηκε ο νέος Ελληνισμός; Υπάρχει ιστορική συνέχεια μεταξύ αρχαίας Ελλάδας και σύγχρονης; Μέσα από ποιους σχηματισμούς πέρασε ο Ελληνισμός για να φτάσει στην εθνική συνείδηση;

Ο Νίκος Σβορώνος πιάνει το νήμα της ιστορίας από την αρχαία Ελλάδα και διερευνά την πορεία του Ελληνισμού μέσα στους αιώνες της ιστορίας. Σε κάθε περίοδο (Ελληνιστική, Ρωμαϊκή, Βυζαντινή, Τουρκοκρατία) εξετάζει ποιοι παράγοντες επέδρασαν θετικά ή αρνητικά στη διαμόρφωση αυτού που ονομάζουμε εθνική συνείδηση και πως αντιλαμβάνονταν οι ίδιοι οι Έλληνες την ύπαρξή τους. Η πορεία δεν υπήρξε ευθύγραμμη κι υπήρξαν περίοδοι που η λέξη Έλληνας είχε θρησκευτικό (ειδωλολάτρης) περισσότερο από εθνικό χαρακτήρα. Σε αυτό το μικρό αλλά πολύ ενδιαφέρον έργο φωτίζονται αρκετά ενδιαφέρουσες πτυχές όπως ο ρόλος του εκχριστιανισμού των Ελλήνων και η επίδραση της εκκλησίας ή σημασία της ένταξης του ελληνιστικού κόσμου στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Αξίζει να σημειωθεί πως ο συγγραφέας αποφεύγει την ακαδημαϊκή γλώσσα και αυτό βοηθάει στην ξεκούραστη ανάγνωση.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ

Advertisements
Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: